PlusBoekrecensie

De Leunstoel van de SS-officier: het leven van een carrière-nazi

In De Leunstoel van de SS-officier neemt historicus Daniel Lee de lezer mee op een zoektocht naar de nazi wiens papieren 65 jaar zijn dood in een stoelzitting worden gevonden door een Amsterdamse stoffeerder.

Griesinger in Wehrmacht-uniform met een van de paarden van de 25ste Infanterie­divisie, circa 1939.Beeld Jutta Mangold / Uitgeverij Het Spectrum

Het begon allemaal met een leunstoel. Een vrij oubollig exemplaar van walnootfineer met een zachte zitting en rieten leuningen. In 2011 bracht een van oorsprong Tsjechische dame hem in Amsterdam naar een stoffeerder. Of die het meubelstuk opnieuw wilde bekleden. Enkele dagen later volgde een telefoontje: de stoffeerder gaf de opdracht terug. Reden: hij weigerde voor nazi’s te werken.

De Amsterdams-Tsjechische Jana hoorde verbijsterd hoe de stoffeerder in de binnenkant van de zitting een ingenaaide stapel documenten aantrof. Alle ooit eigendom van een zekere Robert Griesinger. Een Duitser die, zo toonden zijn paspoort, zijn aandelen en zijn met hakenkruizen bestempelde overheidsaktes, voor de bezetter werkte in het Praag van de Tweede Wereldoorlog. In die stad had Jana de stoel in de jaren zestig bij een uitdragerij gekocht. Al was de rococostijl enigszins uit de mode geraakt, ze was er zo aan gehecht dat ze hem meenam toen ze naar Amsterdam verhuisde.

Het voorval is het begin van uitvoerige zoektocht van de Britse oorlogshistoricus Daniel Lee. Als hem wordt gevraagd de documenten te duiden, besluit hij zich vast te bijten in het onderwerp. Dat is van meer dan particulier belang, stelt hij al snel vast, als hij ziet dat Griesinger een middelhoge ambtenaar was op het ministerie van Arbeid en Economie.

Geen vooraanstaande oorlogsmisdadiger die voor de tv-camera’s in Neurenberg berecht zou zijn, maar vermoedelijk wel een onmisbaar radertje in de machinerie waarmee de nazi’s Europa enkele jaren regeerden. Over hoe het systeem achter Hitlers regime werkte, is nog altijd niet alles bekend. Lee schrijft: ‘De niet-prominente nazi’s zijn tegenwoordig dubbel onzichtbaar: ze zijn door historici genegeerd en door eigen nabestaanden vaak vergeten of welbewust uit het geheugen gewist.’

Monnikenwerk

Dat gaat ook op voor Griesinger, blijkt als Lee, historicus aan de Londense Queen Mary University, zich ingraaft in diens bestaan. Het is een waar monnikenwerk, bemoeilijkt doordat Griesinger, die in 1945 moet zijn overleden, op het stapeltje paperassen na nauwelijks iets aan documentatie naliet.

Hoe zag zijn leven eruit? Hoe klom hij op tot ambtenaar op het ministerie dat in Tsjechië vooral belast was met het onteigenen van bedrijven en grond van burgers om de mankracht en verdiensten aan te wenden voor het Duitse belang? Was hij een volgzame beambte die na de oorlog een poging had kunnen doen zich te verschuilen achter het cliché dat hij ‘het allemaal niet had geweten’, of nam hij zelf deel aan oorlogsmisdaden?

Dat hij al tijdens de oorlog op de hoogte was, wordt al vlug waarschijnlijker als Lee uit de stoelzitting een lidmaatschapskaart van de SS naar boven haalt. Dat maakt Lees opdracht er niet eenvoudiger op, want juist die organisatie – verantwoordelijk voor het systematisch uitroeien van de Joden – wiste zijn wandaden op bevel van leider Heinrich Himmler in de maanden voordat de geallieerde opmars Duitsland bereikte, met grote precisie.

Daniel Lee, De leunstoel van de SS-officier.

Lee maakt van De leunstoel van de SS-officier een nauwgezet geschiedkundig onderzoek waarbij de lezer over zijn schouder meekijkt. Met elke flard informatie weet hij een deeltje van het verhaal van Griesinger te reconstrueren. Dit tot vreugde van diens twee bejaarde dochters, die 6 en 8 waren toen ze hun vader verloren, maar bijna niets van hem blijken te weten.

Zij waren met hun ouders in 1945 in Praag toen de Russen naderden. Moeder en dochters vluchtten naar Liechtenstein, vader bleef achter; hij kwam hen nooit meer achterna. Hoe hij stierf? Ze wisten het een heel leven later nog altijd niet. Net zo min als ze op de hoogte waren van hun vaders precieze activiteiten.

Lee – zijn schrijfstijl is eerder die van een wetenschapper, dan van een romancier – zet Griesinger neer als een typische carrièrenazi. Zodra het kind van welgestelde ouders uit de buurt van Stuttgart doorhad hoe de politieke wind begin jaren dertig waaide, sloot hij zich aan bij SS en later ook bij de nazipartij. Het was de enige manier om in het Duitsland van toen hogerop te komen.

Dat hij als beginnend ambtenaar werkte in hetzelfde pand als waar de Gestapo zijn eerste martelkamers voor politieke tegenstanders van de Führer opzette, stuitte Griesinger niet tegen de borst. Hij had het nationalisme van huis uit meegekregen. En hoewel zijn vader Hitler een ordinaire populist vond, deelde de familie de onvrede over Duitslands vernederende positie na de Eerste Wereldoorlog.

Dorre ambtenaar

Op die gekrenkte trots, gekruid met blinde ambitie, moet Hitler zijn ambtelijk apparaat hebben gebouwd, zo maakt Lee knap duidelijk. Jammer voor het verhaal is wel dat Griesinger in vrijwel al zijn daden geen avonturier, maar een dorre ambtenaar blijkt. Hij ging dan wel mee met de Wehrmacht naar de oorlog in Rusland, maar leek opgelucht toen hij met een verwonding snel terug kon naar huis en een baan in Praag kon aanvaarden.

Daar maakte hij zich, ook toen Duitsland al bijna onder de voet was gelopen door de Russische tegenopmars, druk om futiliteiten als een tekort aan bierflessen of een verhuisbedrijf dat enkele stukken glaswerk had gebroken.

Griesinger had zijn orders. En die voerde hij uit. Een houding waarmee het Derde Rijk groot werd, maar uiteindelijk ook ineenstortte toen de man die de bevelen uitvaardigde het zicht op de realiteit had verloren.

Non-Fictie

Daniel Lee
De leunstoel van de SS-officier
Vertaald door Margreet de Boer en Martine Both
Spectrum, €24,99 320 blz.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden