PlusAchtergrond

‘De kwestie’ rond Roman Polanski speelt weer een rol in tijden van #MeToo

Roman Polanski en ­Nastassja Kinski, zomer 1978.Beeld Getty Images

Als een filmmaker een film maakt over een onterecht veroordeeld historisch figuur, is het relevant dat die filmmaker (al dan niet terecht) ook zelf wordt opgejaagd. J’accuse is nauw verbonden met de geschiedenis van zijn maker, Roman Polanski. 

‘In die tijd speelden Kathy, Madeleine, Sylvia en anderen wier namen ik ben vergeten, een kortstondige maar wel therapeutische rol in mijn leven. Ze waren allemaal tussen de 16 en 19 jaar oud, niet langer schoolmeisjes, maar ook nog geen wereldwijze vrouwen die carrière wilden maken of een goed huwelijk wilden sluiten. In die tijd wilden ze het liefste – hoe kort dan ook – even ontsnappen aan het zeer strikte kostschoolregime.’

Die tijd is 1969. De ontboezemingen over de ‘jonge, vrijgevochten kleine paardjes’, die mooier waren ‘dan ze verder ooit van hun leven nog zouden worden’ zijn van ­Roman Polanksi, in zijn begin 1984 door William Heinemann uitgegeven autobiografie Roman by Polanksi. Het waren andere tijden.

Even recapituleren: Polański (tot hij later naar Engeland zal verhuizen nog met een accent op de n) wordt in 1933 in Parijs ­geboren als kind van Pools-Joodse ouders. Als hij 4 is, verhuizen zijn ouders terug naar Polen, dat nog geen twee jaar later wordt veroverd door nazi-Duitsland, waarna de gehele familie Polański in het getto van Krakau belandt. In 1943 knipt zijn vader een gat in het prikkeldraad en schuift de dan 9-jarige Roman erdoor. Hij vindt onderdak bij een boerengezin. Zijn vader overleeft het concentratiekamp Mauthausen, zijn moeder sterft in Auschwitz.

Polański groeit verder op in stalinistisch Polen, in de grimmigste en repressiefste periode uit de naoorlogse geschiedenis. Toch heeft Polański zijn jeugd nooit traumatisch willen noemen. “Traumatisch is een term die psychiaters gebruiken,” zei hij in 1992 in een interview. “Maar als kind ken je slechts één leven, dat je niet met een ander leven kunt vergelijken. Je accepteert het hoe het is.”

Sharon Tate

In 1954 meldt hij zich aan bij de filmacademie van Lódź, in 1962 regisseert hij zijn eerste speelfilm, de thriller Nóż w wodzie (Het mes in het water), die hem direct een Oscarnominatie oplevert. 

Polanski vertrekt naar Engeland, met films als Repulsion (1965) en Cul-de-sac (1966) bevestigt hij zijn enorme talent. Bij het maken van The ­Fearless Vampire Killers (1967) leert hij actrice Sharon Tate kennen, met wie hij in januari 1968 in Londen trouwt.

Dat jaar maakt Polanski (het accent op de n sneuvelt bij de oversteek) ook zijn eerste Hollywoodfilm: Rosemary’s Baby. De film wordt een kassucces; het scenario levert hem zijn tweede Oscarnominatie op.

Dan slaat het noodlot toe: als hij in augustus 1969 in Londen verblijft, wordt zijn zwangere vrouw Sharon Tate in hun villa aan Mulholland Drive met vier vrienden op beestachtige wijze afgeslacht door de bende van Charles Manson (de gebeurtenissen vormen de basis van Quentin Tarantino’s Once Upon a time in … Hollywood, nu op Netflix).

In 1971 maakt Polanski weer een film: Macbeth, gefinancierd door Hugh Hefner en Playboy Productions, die door de filmkeuring wordt voorzien van een ‘X-rating’ vanwege geweld en expliciet bloot. In 1974 regisseert hij Chinatown, een hoogtepunt in zijn oeuvre, die wordt ­genomineerd voor elf Oscars en in 1991 vanwege zijn ‘culturele, historische en esthetische betekenis’ is geselecteerd voor de ­National Film Registry.

Weer drie jaar later wordt Polanski door het Franse blad Vogue Hommes gevraagd een fotoserie te maken. Geïnspireerd door de dromerige, wazige portretten van ontluikende tienermeisjes van de Britse fotograaf en regisseur David Hamilton vat hij het idee op om erotische foto’s te maken van de pas 13-jarige Samantha Gailey. In het huis van zijn (afwezige) vriend Jack Nicholson in Los Angeles geeft Polanski haar champagne en de lustverhogende drug Quaalude. Vervolgens dringt hij bij haar binnen. Als zij zegt dat ze niet aan de pil is, schakelt hij over op anale seks.

Achtervolgen

Op 11 maart 1977 wordt Polanski gearresteerd. Om een veroordeling wegens verkrachting van een minderjarige na het toedienen van drugs te vermijden, verklaart hij zich schuldig aan onwettig seksueel contact met een minderjarige. Polanski moet zich bij een staatsgevangenis melden om een psychiatrisch onderzoek van 90 dagen te ondergaan. Na 42 dagen wordt het onderzoek beëindigd en is hij feitelijk vrij om te gaan en te staan waar hij wil.

Bruiloft van ­Roman Polanski en Sharon Tate in Londen, 20 ­januari 1968.Beeld Getty Images

Maar de rechter wil hem, in strijd met de overeenkomst, alsnog een ­gevangenisstraf van 50 jaar opleggen, en ­Polanski vlucht via Londen naar Parijs.

De zaak blijft hem zijn leven lang achtervolgen. ­Omdat Polanski de Franse nationaliteit krijgt, en Frankrijk geen uitleveringsverdrag heeft met de Verenigde Staten, weet hij aanhouding te voorkomen. Hij kan echter niet meer naar de Verenigde Staten reizen, omdat hij bij aankomst direct zal worden gearresteerd.

In 1979 regisseert Polanski Tess, een historische film die hij opdraagt aan Sharon Tate. Die film wordt overschaduwd door een schandaal: tijdens de opnamen heeft hij een relatie met de 17-jarige hoofdrolspeelster Nastassja Kinski. In 1985 ontmoet hij actrice Emmanuelle Seigner, zij is dan 18, hij 52, met wie hij in 1989 trouwt (en nog steeds getrouwd is).

In 2002 verfilmt Polanski de memoires van de Poolse pianist en getto-overlever Władysław Szpilman tot The Pianist. Het intense drama, dat een aantal opvallende gelijkenissen vertoont met zijn eigen jeugd, wordt op het festival van Cannes bekroond met de Gouden Palm en levert ­Polanski begin 2003 zeven Oscarnominaties op.

Rond die tijd verklaart Samantha Geimer, zoals Samantha Gailey dan heet, dat ze geen wrok koestert jegens ­Polanski en dat ze begrijpt dat hij destijds is gevlucht. Van een rehabilitatie komt het niet, en Polanski is er niet bij als The Pianist wordt bekroond met drie Oscars, waaronder die voor beste regie.

Pikant detail: vorig jaar verklaarde Polanski dat The Pianist door ingrijpen van Harvey Weinstein naast de Oscar voor beste film greep. Die was als producent betrokken bij winnaar Chicago en het eveneens genomineerde Gangs of New York, en zou volgens Polanski in de stress zijn geschoten toen The Pianist in aanloop naar de Oscaruitreiking twee Bafta’s won, waaronder die voor beste film.

Om Polanski’s kansen te torpederen, zou Weinstein vervolgens diens veroordeling voor seks met de minderjarige Samantha Geimer van onder het stof hebben gehaald. “Zijn perswoordvoerder was de eerste die mij een ‘kinderverkrachter’ noemde,” aldus Polanski.

Nieuwe beschuldigingen

Polanski blijft films maken, van zeer wisselende kwaliteit, maar bij de waardering speelt ‘de kwestie’ nauwelijks een rol. Dat verandert als in de nasleep van de MeToo/Harvey Weinsteinaffaire nieuwe beschuldigingen opduiken. In oktober 2017 beweert de Amerikaanse kunstenaar Marianne Barnard op 10-jarige leeftijd te zijn misbruikt door Polanski. Vervolgens doet ook de Duitse actrice Renate Langer aangifte, omdat zij in 1972, op 15-jarige leeftijd, twee keer door Polanski zou zijn verkracht in zijn chalet in Gstaad. De Franse actrice Valentine Monnier verklaart dat Polanski haar in 1975 verkrachtte toen zij 18 jaar was. Inmiddels hebben dertien vrouwen ­Polanski beschuldigd van seksueel misbruik. Bijna al deze vrouwen waren destijds minderjarig.

Polanski ontkent alle aantijgingen ten stelligste, maar wordt (net als Weinstein en Bill Cosby) geroyeerd als lid van de Academy of Motion Pictures Arts and Sciences. Hij slaat terug met J’accuse (Ik beschuldig), gebaseerd op de geschiedenis van de Frans-Joodse officier Alfred Dreyfus, die in 1895 ten onrechte werd veroordeeld wegens hoogverraad.

Debat over de controverse

De film is al omstreden voordat hij eind augustus 2019 in wereldpremière gaat op het festival van Venetië: juryvoorzitter Lucrecia Martel verklaart dat ze de galapremière zal mijden omdat ze niet wil applaudisseren voor Polanski, producent Luca Barbareschi dreigt daarop om J’accuse ­terug te trekken uit de officiële competitie. Aan het eind van het festival wordt J’accuse bekroond met de grote juryprijs. Lucrecia Martel houdt woord en applaudisseert niet als Emmanuelle Seigner, die een belangrijke bijrol vertolkt in J’accuse, de Zilveren Leeuw namens haar echt­genoot in ontvangst neemt.

J’accuse en Polanski zorgen ook voor reuring bij de uitreiking van de European Film Awards (vier nominaties) en de Césars (twaalf nominaties): in de aanloop naar de Césars wordt fel geprotesteerd door feministische organisaties; Polanski maakt bekend dat hij het gala zal mijden, omdat hij geen trek heeft in een ‘openbare lynchpartij’: “Het lijkt eerder een symposium te worden dan een feest van de ­cinema.” Actrice Adèle Haenel en regisseur Céline Sciamma benen tijdens de ceremonie de zaal uit als Polanski tot beste regisseur wordt uitgeroepen.

In november 2019 verstoren betogers in Parijs een voorpremière van J’accuse, maar in de eerste week dat de film in de Franse bioscopen draait, komen al meer dan 500.000 mensen kijken. Als de Franse bioscopen wegens de coronacrisis moeten sluiten, zijn er al meer dan anderhalf miljoen kaartjes verkocht. Toch zit de Nederlandse distributeur Cinéart in zijn maag met J’accuse.

Besloten wordt voor de (bescheiden) uitbreng in samenwerking met De Balie een debat te organiseren, ‘over de film en de controverse rondom Polanski, en in bredere zin over kunst en controversiële makers’. Dat is een discussie die al veel vaker is gevoerd en, met dank aan de MeToobeweging, nog veel vaker gevoerd zal worden. Het is ook een discussie waarin partijen zelden tot elkaar komen.

“Als je weet wat er allemaal is gebeurd in zijn leven, ­begrijp je ook dat hij het gevoel kent om vervolgd te worden,” zei Emmanuelle Seigner op een persconferentie tijdens het filmfestival van Venetië. En Polanski zelf? ‘Ik weet dat veel mensen me zien als een kwaadaardige, losbandige dwerg,’ schrijft Polanski in zijn autobiografie. ‘Mijn vrienden – en de vrouwen in mijn leven – weten wel beter.’

In een interview ter promotie van J’accuse verklaart hij dat hij goed bekend is met de werking van het vervolgingsapparaat dat hij in zijn film laat zien. “Ik zie dezelfde vastberadenheid om de feiten te ontkennen en mij te veroordelen voor dingen die ik niet heb gedaan. De meeste mensen die mij lastigvallen, kennen mij niet en weten niets van de zaak af.”

De Balie Live

Dinsdag heeft Parwin Mirrahimy, ­programmamedewerker van De Balie, schrijver Jessica Durlacher geïnterviewd over de vraag ‘hoe we het nieuwe werk van de controversiële regisseur moeten bekijken?’ “Ik ben blij dat ik de film heb gezien en ik zou ook willen dat anderen hem zagen – al was het maar omdat het een fantastisch goed en complex historisch beeld geeft,” zei Durlacher onder meer. Filmmaker Eddy Terstall, die niet bij het gesprek aanwezig kon zijn, schreef een column over de kwestie. Hij is het met Durlacher eens: “Toch zou ik de film gaan zien. Net zoals ik ook Hollywoodfilms zal blijven gaan zien. Historische en eigentijdse. Ik zag films van mensen die collega’s aangaven in de McCarthyjaren. En ik zie films geproduceerd door seksueel roofdier Weinstein. Omdat het vaak mooie films zijn.”

De column en het gesprek zijn te vinden op balie.nl. Film en gesprek zijn ook gebundeld te zien op Picl.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden