Plus Interview

De kunstenaar Marten Toonder: ‘Zo kenden we hem nog helemaal niet’

De tekening Verstoord liefdespaar. Beeld Marten Toonder

Vrijdag verschijnt Het geheim van Marten Toonder, een gelimiteerde, bibliofiele uitgave met nog niet eerder getoonde schatten uit de nalatenschap van de striptekenaar.

Alle originele tekeningen en filmgerelateerde materialen uit de nalatenschap van Marten Toonder, die eerst lagen opgeslagen in de kelder, zijn inmiddels ondergebracht bij musea. Veilig voor de lekkages waarmee de Toonder Compagnie soms kampte. Maar directeur Willem Feltkamp (54) zit op ­kantoor op Prinseneiland verschanst tussen kasten vol boekuitgaven van en over Marten Toonder en vele Toondermemorabilia. Hij is samensteller van Het geheim van Marten Toonder, een boek in groot formaat dat in cassette wordt uitgegeven, met een dvd met documentair ­materiaal en een uniek cliché – een metalen drukplaat waarmee de stroken in onder meer Het Parool werden afgedrukt. Een uitgave waarvoor De Bezige Bij ter gelegenheid van het 75-­jarig jubileum van de uitgeverij een samenwerking is aangegaan met Uitgeverij JEA, specialist in hoogstaande drukprocedés.

Feltkamp, die was getrouwd met Toonders kleindochter Milou, is meermaals bij de strip­tekenaar over de vloer geweest, toen die nog in Ierland woonde en later in het Rosa Spierhuis in Laren. “Achteraf realiseer ik me hoe bijzonder dat is. Nu vind ik het jammer dat ik toen nog weinig waardering voor zijn werk had. Mijn bewondering is gaandeweg gegroeid. In dit boek laat ik zien hoe Toonder de striptekenaar is geworden die hij was, de schepper van Tom Poes, en wat hij daarvoor heeft moeten leren ontwikkelen. Ik geloof echt dat er in Nederland geen betere getekende strips zijn geweest met zo’n grafische kwaliteit.”

Pikante tekening

Feltkamps grootste zorg toen hij aan het project begon: er zijn al zoveel mooie boeken over Toonder geschreven. “Ik was bang dat het gras al voor mijn voeten was weggemaaid en dat dit een helse toer zou worden. Want de ambities waren hoog, dit moest niet ‘een’ boek worden over Toonder, maar ‘het’ boek.”

In de archieven van het Literatuur Museum in Den Haag zijn twee Toondercollecties ondergebracht, die van Toonder zelf en die van de Toonder Studio’s. “Daar zijn we gaan gras­duinen, Toonderkenner Klaas Driebergen en ik. Het was spannend: konden we nog verrast worden? Alle Toonderstrips zijn gearchiveerd, maar nu trokken we laden open met allemaal nog ongearchiveerd materiaal. Al bij onze eerste expeditie kwamen we zoveel prachtige dingen tegen. Daardoor wisten we: ja, het kan!”

Een zelfportret. Beeld Marten Toonder

Zo is er een opvallend pikante ­tekening van een man die zijn hoofd gedrukt houdt tegen de buik van een vrouw in een weinig verhullende avondjurk. “Heel atypisch, zo kenden we Toonder nog helemaal niet. Een heel leuke ontdekking.” Ook de ‘dievenboeken’ leverden prachtig materiaal op – zo noemden Toonder en zijn vrouw Phiny de plakboeken met knipsels die ze als referentiemateriaal gebruikten. Feltkamp laat in Het geheim van ­Marten Toonder zien hoe die inspiratiebronnen weer in Toonders strips terechtkwamen “De cartoons van Norman Rockwell en de strips van George McManus bijvoorbeeld. Je zou over die dievenboeken een heel apart boek kunnen maken, ze vormen zo’n veelzijdige verzameling van illustraties en stijlen. Ik heb een aantal spreads opgenomen.”

Het boek bevat heel vroege tekeningen van Toonder, voor de schoolkrant en in schoolschriften – en een geïllustreerd verhaal waarin de plechtige Bommelstijl al herkenbaar is. Er zijn de omslagillustraties die Toonder maakte voor meisjesboeken, gravureachtige tekeningen geïnspireerd op het werk van Gustave Doré.

Iets magisch

Feltkamp opent een doos die nog terug moet naar het Literatuur Museum. “Kijk, een raadselachtige schetsje – is dit op Felix the Cat geïn­spireerd? En filmcells, tekeningen voor een ­animatie op doorzichtig folie waarvan we niet weten voor wat voor productie die zijn geweest. Hier een briefje met opmerkingen bij een stripstrook. Die originele striptekeningen hebben iets magisch. Je staat met een stuk geschiedenis in handen. En je beseft door de veelheid van materialen hoeveel die man allemaal deed. Walt Disney ging echt niet alle grapjes van de tekenaars in zijn studio persoonlijk controleren. Maar Toonder bemoeide zich overal mee.”

Een aflevering van Tom Poes. Beeld Marten Toonder

Het boek verschijnt in een oplage van 1500 exemplaren voor 300 euro. “Het is eenmalig, een collector’s item. Dat heeft als voordeel dat je de lat heel hoog kunt leggen als het gaat om kwaliteit. En als nadeel dat het op is als het op is. Je gunt elke Bommelfan zo’n boek, maar ze zullen echt hun portemonnee moeten trekken. Ik denk wel dat we hier zijn meest bijzondere materiaal tonen. Dit boek gaat alleen over hem als kunstenaar, over wat hem dreef; dat vond ik met alle Toonderboeken die er zijn echt nog een leemte. In dat opzicht is die een ultiem boek.”

Martin Toonder

Marten Toonder (1912-2005) maakte als jongetje kennis met stripverhalen toen zijn vader, gezagvoerder ter koopvaardij, Amerikaanse kranten meebracht. Na zijn eindexamen in 1931 reisde Toonder naar Zuid-­Amerika. In Buenos Aires leerde hij het werk van tekenaar Dante Quinterno kennen. Deze vroegere medewerker van Walt Disney gaf een schriftelijke tekencursus uit; daarmee leerde Toonder de grondslagen van de tekenfilm- en stripanatomie.

Terug in Nederland trad Toonder als illustrator in dienst bij een drukkerij/ uitgeverij in Leiden. In 1941 kreeg hij een dagelijkse strip in De Telegraaf: Tom Poes, die later verscheen in andere kranten. Tot 1986 maakte hij een totaal van 177 verhalen in 11.768 dagafleveringen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden