Plus

De kunstenaar die de oceaan opvoer en verdween

De mythische verdwijning van Bas Jan Ader tijdens zijn oversteek van de Atlantische Oceaan in 1975 betekende zijn doorbraak als conceptueel kunstenaar.

Bas Jan Ader aan boord van de Ocean Wave, waarmee hij in 1975 tevergeefs van de Verenigde Staten naar Engeland probeerde te varen.

“Waar eindigt een verhaal?,” vraagt filmmaker Martijn Blekendaal in voice-over. “Als het doel is bereikt? Als de vijand is verslagen? Als de held heeft gewonnen? Als ze elkaar hebben gevonden? En ze leefden nog lang en gelukkig… maar wanneer is een verhaal écht afgelopen?”

Blekendaals fijne, vorig jaar op het documentairefestival Idfa bekroonde jeugddocumentaire De man die achter de horizon keek begint met het einde. Letterlijk; met het woord ‘einde’ in grote witte kapitalen over beelden van een blauwe zee.

“Voor de held van dit verhaal moeten we meer dan veertig jaar terug in de tijd,” vervolgt de voice-over. “Op maandagmiddag 9 juli 1975 stapt een 32-jarige Nederlandse man aan de oostkust van Amerika aan boord van een piepklein zeilbootje, de Ocean Wave.” Boem, paukenslag. “De man heet Bas Jan Ader en is van plan om de oceaan over te zeilen, van Amerika naar Engeland, in zijn eentje.”

Mythische verdwijning

Het verhaal van Bas Jan Ader is nooit afgelopen. Negen maanden nadat zijn Amerikaanse echtgenote Marie Sue Andersen een laatste foto van hem nam en hij het ruime sop koos, werd zijn bootje voor de Ierse kust gevonden door Spaanse vissers. Van Ader geen spoor. Daar had het verhaal kunnen eindigen – ‘Man verdronken op zee, alleen boot teruggevonden’ –, maar daar begint het eigenlijk pas. 

En het cynische is dat zijn mythische verdwijning zijn grote doorbraak als kunstenaar betekende; tot op de dag van vandaag heeft hij invloed op kunstenaars over de hele wereld.

Eind vorig jaar nog organiseerde de Mesdag Collectie in Den Haag de rijke tentoonstelling De zindering van de zee − Een eerbetoon aan Bas Jan Ader, waarvoor tal van gerenommeerde kunstenaars uit binnen- en buitenland, onder wie Bill Viola, Nan Goldin en Jan Fabre, zich door Ader lieten inspireren. 

Oud-AKO-Literatuurprijswinnaar Hans Münstermann baseerde zijn knappe ode De onderstroom op de bijzondere levens van Bas Jan Ader en diens vader, de in 1944 door de Duitsers gefusilleerde Groningse verzetsstrijder en dominee Bastiaan Ader. Acteur Benja Bruijning deed – ook vorig jaar – op het Spring Performance Festival een re-enactment van Aders legendarische performance The Boy Who Fell over Niagara Falls uit 1972.

Ader fietst de Reguiersdwarsgracht in.

En Blekendaal – eerder regisseerde hij onder meer De ietsnut, een jeugddocumentaire over een jongen van 12 die kunstenaar wil worden – maakte De man die achter de horizon keek. Het is een intrigerende, associatieve ontdekkingstocht vol onverwachte wendingen en spannende terzijdes. Een filmisch experiment vol slapstick, over de zwaartekracht, de kunst van het vallen en de angst om te vallen en te falen. 

Een biopic met bijzondere archiefbeelden, die óók over de maker zelf gaat; om te begrijpen wat de conceptueel kunstenaar dreef bij zijn gewaagde ondernemingen moet de filmmaker ook zijn eigen angst om voorbij de horizon te kijken overwinnen.

Het maakt Blekendaals poëtische hommage aan het mysterie, aan het open einde, niet alleen geschikt voor de doelgroep – jongeren tussen de 9 en 15 jaar oud – maar ook voor hun grote broers en zussen, ouders en opa’s en oma’s.

De man die achter de horizon keek van Martijn Blekendaal: zondag 30/6, 14.15 uur op NPO 3 in Zapp.

Bas Jan Ader

Bas Jan Ader (1942-1975) volgde samen met onder anderen Wim T. Schippers en Ger van Elk de opleiding aan het Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs in Amsterdam. Na enkele avontuurlijke (zee)reizen belandde hij met Van Elk op een kunstopleidingsinstituut in Los Angeles; in de jaren zestig studeerde hij kunst en filosofie in Californië. 

In nog geen tien jaar tijd bouwde Ader een oeuvre op van ongeveer 35 werken, waaronder een aantal (zwart-wit)filmpjes die soms nog geen minuut duren, met zichzelf in de hoofdrol. De bekendste zijn I’m Too Sad to Tell You (1971), waarin Ader zichzelf huilend filmt, en een serie vastgelegde valpartijen, waarbij hij onder meer van een dak af rolt en met een bosje bloemen in de hand van de kade van de Reguliersgracht fietst, pardoes het water in (Fall 2, 1970).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden