PlusBoekrecensie

De kolonisatie van de geest werkt nog generaties lang door

In de Afrikaanse orale verteltraditie richt de verteller zich tot een groep toehoorders van een jongere generatie.

Hoe verbeeld je de ‘dekolonisatie van de geest’, zonder in clichés te vervallen? Hoe schrijf je een verhaal dat lezers aan het denken zet, zonder te moraliseren? Dat blijkt ook voor auteurs die zich actief met het onderwerp bezighouden niet zo’n makkelijke opgave.

Ter gelegenheid van de 25ste editie van het Haagse literatuurfestival Winternachten vroeg criticus Toef Jaeger aan auteurs van over de hele wereld een bijdrage te leveren aan de bundel De verovering van Jupiter over ‘de dekolonisatie van de geest’; een actueel en relevant onderwerp. De selectie had echter scherper gemogen.

Orale verteltraditie

Het uitgangspunt van de bundel is afgeleid van de Keniaanse auteur Ngũgĩ wa Thiong’o, die in 1986 een oproep deed tot ‘dekolonisatie van de geest’. Als een kolonisator het land heeft verlaten, zijn zijn ideeën, zijn culturele afdruk, nog volop aanwezig. Echte vrijheid is volgens Thiong’o vrijheid van de geest.

Het meest geslaagde en gelaagde verhaal in De verovering van Jupiter is afkomstig van geestelijk vader Thiong’o zelf. In De kluizenaar met de helm richt de verteller zich geheel naar Afrikaanse orale verteltraditie tot een groep toehoorders van een jongere generatie.

Hij vertelt hun het verhaal over Kanage, gerespecteerd leraar op de lagere school van het dorp. Door zijn beheersing van het Engels staat hij enigszins verheven (en eenzaam) boven de andere dorpsbewoners. In de kerk van Kanage is er enorme verdeeldheid onder de parochianen over het verhaal van de hemelvaart van Elia: kreeg hij vleugels? Of ging hij in een wagen met vurige vlammen ten hemel op?

Als Kanage de voorganger bijvalt, komt er – alsof zijn gebeden worden verhoord – een Engelse Witman met tropenhelm de kerk in. Kanage treedt op als vertaler. Als Witman de helm afzet, blijkt dat hij prachtig haar heeft, dat wappert alsof hij vleugels krijgt in de wind. Dat komt natuurlijk door die helm die het haar beschermt tegen de zon. Kanage wil ook zulk haar.

De Engelsman geeft hem de tropenhelm cadeau en Kanage, geobsedeerd door het hoofddeksel, wil hem niet aan anderen lenen en doet hem niet meer af. Op een dag blijkt zijn hoofd vergroeid met de helm. Bovendien begint de helm te groeien totdat Kanage helemaal verdwijnt en alleen zijn voeten nog zichtbaar zijn. Hij wil ervan af, maar dat lijkt onmogelijk.

Het verhaal is topzwaar van de metaforen. De lezer begrijpt dat de kolonisator (de Engelsman) en het christendom (zijn cultureel erfgoed) verdeeldheid, verwarring, jaloezie, nieuwe machtsverhoudingen, een minderwaardigheidsgevoel en zelfverlies brachten. De metaforen maken de omvang van het probleem invoelbaar. En de vertelling roept ook relevante vragen op, zoals: hoe kan Kanage zich (nog) verlossen van het hoofddeksel? En van het verhaal dat hij zelf creëerde door de tropenhelm op te zetten?

Schoolopstel

Reggie Baay probeert in Een open brief aan zijne majesteit de koning de mythes rondom de kolonisatie van Nederlands-Indië te ontkrachten. Een daarvan is dat Nederland de Indonesische bevolking ontwikkeling bracht. ‘Dit koloniale ontwikkelingsbeleid zorgde voor het trieste feit dat rond 1930 een schamele 6 procent van de bevolking op enigszins acceptabele wijze kon lezen en schrijven,’ schmiert hij. Ongetwijfeld waar, hoewel een bron ontbreekt.

Het vertelperspectief van een man die de koning middels een brief aanroept de geschiedenis eindelijk eens te erkennen is gratuit. De inhoud doet denken aan een schoolopstel voor de geschiedenisles. Hoewel de slotalinea, waarin Baay bewoners van Jupiter waarschuwt voor de kolonisatiedrift van de mens geen onaardige vondst is. Waarom schreef Baay geen verhaal over de (de)kolonisatie van Jupiter?

Waar is de literaire verbeelding? Juist als het gaat om maatschappelijk relevante vraagstukken moet een schrijver aandacht hebben voor taal en meerduidigheid, (literaire) gelaagdheid of een verrassende perspectief inbrengen. Anders heb je niet meer of minder dan in moraal verpakte kennisoverdracht met een verongelijkte ondertoon. Eenduidigheid heeft geen gevoel voor nuance, zet niet aan het denken en zal geen wereldbeeld doen kantelen.

Wat moet de lezer met de plicht­matige bijdrage van Cynthia McLeod die er twee pagina’s voor uittrekt om nog maar eens uit te leggen wat er onder het begrip ‘dekolonisatie van de geest’ wordt verstaan, zonder daar een oorspronkelijke gedachte aan toe te voegen?

Gelukkig bevat de bundel ook geslaagde bijdragen, zoals gedichten van Ellen Deckwitz over hoe de kolonisatie van de geest nog generaties lang doorwerkt. En een prachtig verhaal van Behrouz Boochani over een man die in gevangenschap leeft op het eiland Manus en zich de luxe van een paraplu verbééldt.

De verovering van Jupiter. Met bijdragen van o.a. Rodaan al ­Galidi, Karl Ove Knausgård, Antjie Krog, Vamba Sherif. Uitgeverij Jurgen Maas ism. Writers Unlimited, €15,00, 225 blz.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden