PlusBoeken

De in de oorlog geroofde recepten van Alice Urbach

Beeld uit So kocht man in Wien! het originele kookboek van Alice Urbach. Beeld
Beeld uit So kocht man in Wien! het originele kookboek van Alice Urbach.

Karina Urbach achterhaalde het verhaal van haar grootmoeder Alice, die in vooroorlogs Wenen een kookschool had en kookboeken schreef. Maar haar titels werden gestolen door een perfide uitgever.

De stad Wenen oogt in de zomer van 1949 als een verzameling kapotte barokke omhulsels. Alice Urbach is voor het eerst na ruim elf jaar weer terug in haar door de oorlog verwoeste geboortestad. Oostenrijk en Wenen zijn opgedeeld onder de geallieerden, gelijk Duitsland en Berlijn. In de karig gevulde etalage van een boekwinkel valt haar oog direct op So kocht man in Wien! Binnen neemt ze het kookboek met haar recepten en foto’s in handen. Maar op de omslag staat een vreemde auteursnaam: Rudolf Rösch.

Twee versies van het Weense kookboek stonden in de boekenkast van het ouderlijk huis van de Duitse Karina Urbach. Uit familieanekdotes wist ze wel dat haar naar de Verenigde Staten geëmigreerde oma een beroemde kookboekenschrijfster in het vooroorlogse Wenen was geweest, die aan de nazi’s had weten te ontsnappen dankzij haar kookkunsten. Maar hoe ze dat precies had geflikt, bleef lang vaag.

Als historicus kwam Urbach nooit op het idee de geschiedenis van haar oma uit te pluizen. ‘Familieonderzoek geldt onder mijn collega’s als een zwaar misdrijf,’ verdedigt ze zichzelf

in het voorwoord van Het geroofde kookboek. Maar als haar Amerikaanse nicht Katrina een kist stuurt met brieven en geluidsopnames van oma Alice, lapt ze de beroepsmores aan haar laars.

Gekatapulteerd

Het familieverhaal start in het getto van Presburg. Waar grootvader Salomon Mayer opgroeide, en samen met zijn vrouw Antonia een succesvolle textielgrossierderij begon. Hun zoon Sigmund was elf toen de Mayers het getto mochten verlaten voor een betere buurt.

‘Maar heel weinig van de thans nog levende Joden zullen een echt getto hebben gekend,’ aldus Sigmund in zijn boek Die Wiener Juden (1917). Dat in 1942 drie van zijn kinderen werden teruggekatapulteerd naar een getto, en erger, bleef hem bespaard. Zijn dochter Alice wist net als haar twee zoons aan het noodlot te ontkomen.

Als jonge weduwe had Alice afleiding gevonden in koken. Ze maakte snel naam in chique Weense kringen met haar bridgehapjes, opende een kookschool, ging lezingen verzorgen met ­titels als Snelle gerechten van de werkende vrouw. En bezorgde Wenen de primeur van een bezorgdienst met kant-en-klaarmaaltijden. ‘Amerikanisering alom. Nu worden ook al in Wenen culinaire hoogstandjes in recordtempo rechtstreeks en hapklaar bij de mensen thuis­bezorgd!’ jubelde een lokale krant.

Alice Urbach (zittend) met haar zus. Beeld
Alice Urbach (zittend) met haar zus.

Jubileumboeken

Herfst 1935 verscheen ook het kookboek So kocht man in Wien! Uitgever Hermann Jungck stelde in 1974 dat van ‘alle leidsters van kookscholen die een kookboek hadden geschreven, alleen mevrouw Alice Urbach, die een kleine kookschool bestierde, er nog geen had geschreven’.

Dat was niet conform de waarheid, in 1925 had Alice al samen met haar zus Sidonie een ­kookboek gepubliceerd bij de Joodse uitgever Moritz Perles. De sneer van Jungck daarbij dat ze als debutant bij gebrek aan repertoire recepten had overgenomen uit andere kookboeken was ook een pertinente leugen. In werkelijkheid had ze zoveel recepten verzameld dat ze in 1938 nog twee manuscripten had ingeleverd: een ­vegetarisch kookboek en een Weens gebakboek.

Alle drie de kookboeken van Alice verschenen na de Anschluss van Oostenrijk bij nazi-­Duitsland onder een andere auteursnaam. De uitgevers die niet waren gevlucht schroomden er niet voor om het intellectuele eigendom te stelen. Dat was precies wat er in 1938 gebeurde met So kocht man in Wien! Uitgeverij Jungck deed onder het nazibewind goede zaken.

Na de val van Berlijn dacht de uitgever waarschijnlijk dat Alice slachtoffer was geworden van de Holocaust. In 1974 schreef hij dat hij het kookboek na de oorlog niet meer kon slijten en de licentie had geschonken aan een Oostenrijkse uitgever: ‘En deze uitgave heeft mevrouw ­Urbach bij haar bezoek in Wenen in handen ­gehad.’

Karina Urbach, schrijfster van Het geroofde Kookboek en kleindochter van Alice Urbach. Beeld Dan Komoda
Karina Urbach, schrijfster van Het geroofde Kookboek en kleindochter van Alice Urbach.Beeld Dan Komoda

Geesteskinderen

Tot op heden hebben nog maar weinig uit­geverijen hun archieven geopend, constateert Karina Urbach verbitterd. Haar verzoek tot ­inzage in het archief van haar oma bij Ernst Reinhardt Verlag leverde aanvankelijk slechts een mail op dat het archief in de oorlog verloren was gegaan. Hoe de uitgever bij gebrek aan ­archiefmateriaal er in was geslaagd om zowel in 1974 als 1999 jubileumboeken uit te geven bleef een groot raadsel.

Na het bekend worden van het verhaal van de geroofde kookboeken ‘vond’ de uitgeverij plots toch nog achttien brieven die Alice tussen 1950 en 1954 aan Jungck had geschreven. Daaruit blijkt dat hij wel op haar verzoek de manuscripten had teruggestuurd van haar vegetarische kookboek en het Weense gebakboek, maar niet de gewenste fysieke boeken van haar ‘twee geesteskinderen’ die ze nooit in druk had gezien.

Toen ze uiteindelijk een editie in handen kreeg van haar vegetarische kookboek, stelde ze vast dat ook hier Rudolf Rösch nog steeds als ­auteur werd genoemd.

Het geroofde kookboek

Karina Urbach
Vertaald door Jan Bert Kanon
Ambo Anthos
€ 24,99
432 blz.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden