Plus Achtergrond

De grande dame van de beeldhouwkunst siert de tuin van het Rijks

Na exposities van zes mannen in de tuin van het Rijksmuseum is het nu de beurt aan een vrouw: Louise Bourgeois, de grande dame van de beeldhouwkunst.

Crouching Spider van Louise Bourgeois in de tuin van het Rijksmuseum. Beeld Marc Driessen

Het kan niet anders dan dat het schaduwmonster uit de tv-serie Stranger Things op de spinnen van Louise Bourgeois is gebaseerd. Haar spinnensculpturen zijn groot en griezelig. Maar van alle kunstwerken in haar oeuvre, zijn die griezelige spinnenbeelden misschien wel het meest positief bedoeld. Het zijn namelijk hommages aan haar moeder.

De spin is hét kenmerkende motief van Louise Bourgeois (1911-2010). Ze staan wereldwijd in alle grote musea en beeldentuinen. Opmerkelijk genoeg introduceerde Bourgeois de spinnen­sculpturen pas in haar oeuvre in de jaren negentig, toen ze al in de tachtig was. Zelfs op hoge leeftijd wist Bourgeois zich dus nog te vernieuwen.

Sterker nog, ze piekte toen. Ze deed toen mee aan Documenta, ze representeerde de VS op de Biënnale van Venetië, en ze kreeg de prestigieuze opdracht de Turbine Hall van Tate Modern te vullen. En in de jaren negentig maakte ze ook de meeste beelden voor de buitenruimte, waarvan nu een kleine selectie te zien is in de Rijksmuseumtuinen – de allereerste tentoonstelling over haar buitensculpturen.

Wankele benen

De beeldhouwwerken die deze zomer in ‘de groene buitenzaal’ van het museum staan, komen dan ook bijna allemaal uit de laatste twintig jaar van haar leven. Bourgeois werd steeds succesvoller, ging steeds meer verkopen, en besloot ook haar oudere werken in brons te gieten. The Blind leading the Blind bijvoorbeeld is weliswaar gedateerd op 1947-1949, want toen maakte ze de sculptuur voor het eerst van hout, maar deze bronzen versie voor buiten is in 1990 gegoten.

Het ziet eruit als een hoog, maar uiterst smal tafeltje, met veel poten. De titel van dit werk verwijst naar de Bijbelse Parabel der Blinden, waarin blinden de blinden leiden. Zo worden de poten wankelende benen, rechtop gehouden door instabiele planken.

Gevangene van haar herinneringen

Maar Bourgeois heeft het hier niet alleen over een bekend Bijbels verhaal, want haar kunst is altijd onlosmakelijk verbonden met haar eigen leven. Zo is deze sculptuur gebaseerd op een jeugdherinnering: de jonge Bourgeois zat eens onder de tafel en voelde zich afgesloten van de volwassenwereld.

Over de blindheid uit de titel zei Bourgeois in 2005: “Mijn vader was promiscue, dus ik moest blind zijn voor de minnares die bij ons woonde. Ik moest blind zijn voor de pijn van mijn moeder. Ik moest blind zijn voor het feit dat mijn zus met de overbuurman sliep. Ik had een absolute afkeer van alles en iedereen, meestal vanwege erotische en seksuele redenen. Dus toen ik een Amerikaanse student ontmoette die een puritein was, vond ik dat geweldig. Ik ben met die vent getrouwd.”

Zelf zei ze dat ze een gevangene was van haar herinneringen. Een kennismaking met de eerlijke (en soms seksueel expliciete) kunst van Bourgeois, betekent een duik in haar angsten en pijnen, die zijn terug te voeren tot haar jeugd.

Totemachtige figuren

De ouders van Bourgeois dreven een tapijtrestauratiewerkplaats bij Parijs, en de gezinssituatie was, zacht gezegd, niet gelukkig. Haar vader had veel affaires, onder andere tien jaar met de inwonende gouvernante, en haar moeder had dat maar te verduren. Daarbij was haar moeder ziekelijk en overleed ze toen Bourgeois net twintig was.

In 1938 verhuisde Bourgeois met haar Amerikaanse echtgenoot naar New York. Daar begon ze te werken aan een uitgebreid oeuvre, en maakte ze onder meer Quarantania (1947-1954, afgietsel uit 1982) dat bestaat uit totemachtige figuren die samen een groep vormen. 

De middelste figuur staat voor Bourgeois zelf, en de drie uitstulpingen representeren haar drie zoontjes die aan haar vast zitten. Zij worden omringd door figuren die de vrienden en familieleden representeren die ze achterliet in Parijs. Het is een ambivalent beeld: het verleden houdt haar gezelschap, maar sluit haar ook in.

Ode aan haar moeder

Bourgeois weet steeds tegenpolen te balanceren. Ook haar grote spinnen, die er op het eerste gezicht beslist verontrustend eng uitzien, hebben een positieve kant. Voor Bourgeois symboliseren spinnen namelijk bescherming en herstel. 

Net als haar moeder, is de spin een wever, een maker. Als iemand haar web stukslaat, zal de spin het geduldig repareren. Tegelijk is dat web een valstrik voor prooien. Waarmee de spin dan wel weer muggen van ons weghoudt. 

Dreiging en bescherming komen hier beklemmend dicht bij elkaar, en dat op monumentale schaal. Bourgeois was beslist de grande dame van de beeldhouwkunst.

Louise Bourgeois in de Rijksmuseumtuinen is te zien t/m 3 november. De tuinen zijn gratis toegankelijk.

Mannenbolwerk

In 2013 opende het Rijksmuseum de vernieuwde tuinen met een beeldententoonstelling van Henry Moore. Sindsdien zijn er elk jaar buitenluchttentoonstellingen georganiseerd in wat ‘de groene buitenzaal’ wordt genoemd. Deze tentoonstellingen worden samengesteld door gastconservator Alfred Pacquement, voormalig directeur van het Centre Pompidou. Hij kiest steeds voor internationaal toonaangevende beeldhouwers uit de twintigste eeuw, met als uitzondering de nog levende kunstenaar ­Giuseppe Penone in 2016.

Die beeldhouwkunst uit de twintigste eeuw was nogal een mannenbolwerk, en dat is ook te zien aan de namen van exposanten in de tuinen: Henry Moore (2013), Alexander Calder (2014), Joan Miró (2015), Giuseppe Penone (2016), Jean Dubuffet (2017) en Eduardo Chillida (2018). Na zes mannen krijgt nu voor het eerst een vrouw de eer om de Rijksmuseumtuinen te vullen: Louise Bourgeois.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden