Plus Boek

De geïllustreerde logboeken van zeevaarders

De Britse historicus, poolreiziger en maritiem onderzoeker Huw Lewis-Jones bracht in Het logboek van de zeevaarder ooggetuigenverslagen bijeen. Hij geeft zelf een introductie bij de waarnemingen van de avonturiers in penseel en verf, pen en inkt.

Scheepsdek in woeste baren door John Everett, die in de jaren twintig de wereld bevoer. Beeld National Maritime Museum Greenwich

Al eeuwenlang nemen zeelieden dagboeken mee de zee op, van scheepsjournalen tot online blogs, om te observeren en verslag te doen. Ze staan vol met de persoonlijke ontdekkingen en inzichten die ons een goede indruk geven van het gevaar en de aantrekkingskracht van het zeemansleven. In zeelogboeken zien we mensen denken en ontdekken. 

Tijdens het lezen gaan we hun ervaringen delen. Het logboek van de zeevaarder is een verzameling van hoogst originele kunstwerkjes, die naar ik hoop de ziel weet te vangen van zowel de oceaan als van de mannen en vrouwen die op hun schepen gehoor gaven aan de ­lokroep van de zee: op reis en in de koopvaardij, vanaf zonsopkomst, in storm en in stilte; te midden van de perikelen van handel, oorlogen, rampen en heldentoeren.

Fascinatie voor de oceaan

Kunstenaars en pioniers hebben van het eindeloze poolijs tot de tropische South Pacific, en van zeekust tot zeebodem, hun waarnemingen vastgelegd met penseel en verf, pen en inkt. En alle voorbeelden daarvan kunnen worden aangetroffen op de pagina’s van de kleine, rafelige dag-, notitie-, schets- en logboeken. Ze bieden een ooggetuigenverslag van angst en fascinatie voor de oceaan, een eerste blik op de uithoeken van de wereld.

Het maken van dit boek vormde ook een aanhoudende ontdekkingstocht, een zoektocht naar schatten en andere zeldzame objecten in obscure bibliotheken, privécollecties, stoffige kelders en diepe zeemanskisten, die soms generaties lang binnen families waren door­gegeven, en even zo vaak als verloren werden beschouwd. Na afloop van de reis maken dagboeken nog van alles mee; vaak is hun eigen geschiedenis al even merkwaardig. Ze hebben schipbreuk, storm, muiterij, oorlog of verwaarlozing overleefd en zijn getekend door hun tijd op zee. Het maakt ze des te bijzonderder.

De Fransman Pajot bracht zeedieren in beeld. Beeld -

Het biedt ook de gelegenheid zeevaarders naar voren te schuiven wier levens nieuwe aandacht verdienen. Dit vereist diepgaander spitwerk in verspreide archieven, maar met wat extra tijd en moeite kunnen deze rijke geschiedenissen worden opgeduikeld. In Het logboek van een zeevaarder staan vanzelfsprekend befaamde zeelieden – inclusief Da Gama, Drake, Nelson, Bligh – en zeilers uit de moderne tijd – Francis Chichester, Bernard Moitessier, Peter Blake – maar ook de vrouw van een walvis­vaarder, een scheepskok, een cartograaf, een scheepsjongen, matrozen en chirurgijns, reizigers en handelaars, gevierde kunstenaars, evenals een piraat of twee. Ook aan boord zijn een Duitse alchemist, een Turkse admiraal, een Franse botanicus, een Nederlandse visser, een Tahitiaanse priester en vele anderen.

Zo wordt de beroemde tocht van Magellaan niet vertegenwoordigd door de gezagvoerder zelf, maar door Antonio Pigafetta, de Venetiaanse geleerde die de wereld rondzeilde en dit bovendien, anders dan Magellaan, ook nog kon navertellen. Zonder zijn kroniek en zijn dagboek, opgesierd met enkele van de allereerste kaarten van Pacifische eilanden, zouden we een groot deel van het verhaal van Magellaans reis niet eens kennen.

In plaats van James Cook treedt zijn schipper Joseph Gilbert naar voren. En in plaats van de Franse zeevaarder Bougainville, wiens beroemde naam aan meerdere plekken en planten is gegeven, komt hier een andere plantenverzamelaar in voor; de opmerkelijke Jeanne Baret, de eerste vrouw die de wereld rondreisde en een verstekeling die offers voor de wetenschap bracht. ‘Zulke risico’s,’ schreef Cook, ‘zijn de onvermijdelijke metgezellen van de man die op ontdekking uitgaat.’ Dat klopt natuurlijk, al waren het dus niet alleen mannen die deze gedenkwaardige tochten aandurfden.

Een schare talenten

Een 20ste-eeuwse reis die internationale krantenkoppen opleverde, was de tocht van het vlot van balsahout, de Kon-Tiki. Hier wordt echter niet zijn gezagvoerder Thor Heyerdahl opgevoerd, maar stuurman Erik Hesselberg. De ­beroemde oceanograaf William Beebe, die de wereld met zijn radiocommentaar vanuit 800 meter diepte in vervoering bracht, wordt vertegenwoordigd door twee van de vele vrouwen die meegingen op expedities en die zijn ontdekkingen in kunst omzetten: de Duitse Else Bostelmann en de Amerikaanse Gloria Hollister. Achter de expeditieleider stond op elk schip steevast een schare talenten klaar om de reis tot een succes te maken.

De collectie begint met de baanbrekende zeevaarder commandeur Anson, en in zijn kielzog volgen anderen uit vele landen, die allerlei verbeeldingen creë̈erden van de nieuwe wezens, kustlijnen en volkeren die ze tegenkwamen. 

Non-fictie Huw Lewis-Jones Het logboek van de zeevaarder Omniboek, €35, 304 blz. Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden