Plus

De 'funeral train' van Robert Kennedy door de ogen van kijkers

De Amsterdamse kunstenaar Rein Jelle Terpstra stelde een tentoonstelling en een boek samen met foto's van gewone Amerikanen, die in 1968 naar de trein met het lichaam van de Amerikaanse senator Robert Francis Kennedy stonden te kijken.

8 juni 1968: De begrafenistrein van Robert Kennedy passeert Tullytown, Pennsylvania Beeld William F. Wismon

"De meeste mensen stonden te staren. Dat fascineert mij: kijken, staren, waarnemen," zegt de Amsterdamse beeldend kunstenaar Rein Jelle Terpstra, terwijl hij door Paul Fusco's monumentale fotoboek Funeral Train bladert. "Ik begon me af te vragen waar al die mensen precies naar stonden te kijken. Toen ik zag dat op bijna al die foto's wel iemand aan het ­fotograferen of filmen was, wist ik: die beelden moet ik hebben."

Op 8 juni 1968 reed Magnumfotograaf Paul Fusco in opdracht van het Amerikaanse tijdschrift Look mee op de 'begrafenistrein' met het stoffelijk overschot van de Amerikaanse senator Robert Francis Kennedy.

Die was op 6 juni 1968 overleden, nadat hij een dag eerder was neergeschoten; de jongere broer van John F. Kennedy was hard op weg de Democratische presidentskandidaat te worden en daarna waarschijnlijk de 37ste president van de Verenigde Staten.

Gedurende de acht uur durende treinreis van New York naar Washington schoot Fusco plusminus duizend dia's, waarop tienduizenden rouwende Amerikanen te zien zijn. Zwart en wit, jong en oud; hele families en eenlingen.

Ze huilen, peinzen, kijken strak voor zich uit, zwaaien en wijzen. Ze salueren, houden hun hand of hun hoed op het hart. Sommigen hebben een Amerikaanse vlag meegenomen, anderen hebben een bord gemaakt: 'So long Bobby'.

Miljoen mensen
Toen Terpstra de foto's zag, besloot hij Fusco's perspectief om te keren en op zoek te gaan naar de foto's en filmbeelden die de omstanders van de trein hadden gemaakt. "Ik maakte een voorzichtige schatting: er stonden meer dan een miljoen mensen langs de spoorlijn. Als 1 procent van hen had gefotografeerd, dan zouden zo'n tienduizend mensen de trein moeten hebben gefotografeerd of gefilmd. Ik ben op zoek ­gegaan naar die beelden."

Terpstra schreef instituten, archieven en ­bibliotheken aan in de plaatsen die de trein had aangedaan. Toen dat niets opleverde, wist hij dat hij zich direct tot de mensen moest richten. Hij plaatste oproepen in lokale kranten en ging zoeken op sociale media.

"Ik ben lid geworden van honderden Facebookgroepen, die ik had gezocht met steekwoorden als 'funeral train', 'memory' 'I grew up'. Dat werkte wel. Zo ben ik in contact gekomen met duizenden mensen die destijds langs het spoor hebben gestaan."

Het aantal mensen dat had gefotografeerd of gefilmd was echter een stuk kleiner: nog geen 200. "Ik heb veel moeite moeten doen voor relatief weinig. Nu wordt alles beeld, maar toen was er nog geen iPhone. Ik was afhankelijk van familiealbums en verhuisdozen."

Aan en snel weer uit
Een van de bijzonderste vondsten was een ­minuten durend super 8-filmpje. "In Elkton, Maryland, kreeg ik hulp van de plaatselijke historicus, Mike Dixon. Die vertelde me over zijn jeugdvriend Larry, die de trein vlak bij zijn ouderlijk huis had gefilmd met zijn eerste Kodak Brownie 8 mm-camera. Het probleem was dat Larry al jaren dakloos was; zijn spullen lagen in een opslag."

"Toen we hem weer eens opzochten, had hij een paar honderd dollar. Als ik 150 dollar zou bijleggen, kon hij bij zijn spullen in het depot. Dus ik trok mijn portemonnee. Dat heb ik verder nooit gedaan, maar het was het helemaal waard. Hij moest wel even zoeken tussen alle zooi, maar toen kwam hij aanzetten met een fruitschaaltje met een aantal filmspoeltjes. En op een papiertje stond 'Kennedy' geschreven. Wow, dacht ik: dat is 'm.

Het zes minuten durende rolletje was gefilmd zoals verder niemand heeft gefilmd. "Iedereen was zuinig op zijn kostbare filmmateriaal, dus de meeste mensen zetten hun camera pas aan als de trein in zicht kwam en na een paar tellen ging de camera weer uit. Maar Larry heeft om zich heen gekeken en het wachtende publiek gefilmd. Dat is echt uitzonderlijk."

Verkiezingstijd
Terpstra's project begon als een fotografische obsessie, maar kreeg gaandeweg ook een maatschappelijke dimensie. "Toen ik door Amerika reisde, was het verkiezingstijd. In veel voortuinen stonden borden met 'Trump-Pence' - bij mensen wier ouders vijftig jaar eerder stonden te huilen om Kennedy. Ik vroeg dus: wat is er gebeurd? In de antwoorden klonk steevast een enorme boosheid op Hillary Clinton, bijna niemand was positief gestemd over Trump."

Hij zucht: "De mensen die destijds op Kennedy wilden stemmen, lijken dezelfde krachten te zijn die Trump groot hebben gemaakt: the common people, the popular vote. Het verschil is dat ze toen ergens in geloofden, nu zijn ze alleen maar boos."

Rein Jelle Terpstra: Robert F. Kennedy Funeral Train - The People's View. 26/1 t/m 12/5 in het Nederlands Fotomuseum, Rotterdam. Zondagmiddag 10/2 geeft Terpstra een lezing. Zijn boek, waarin ook een aantal niet eerder gepubliceerde foto's van Paul ­Fusco is opgenomen, is te koop voor 47,50 euro.

Rein Jelle Terpstra Beeld Privé

Rein Jelle Terpstra

Sinds zijn studie aan de Rijks­akademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam onderzoekt Rein Jelle Terpstra (Leeuwarden, 1960) de relatie tussen fotografie, waarneming en de afwezigheid van het fotografische beeld.

Tot nu toe heeft dat geleid tot een amateurbeeldenarchief met zo'n 50.000 beelden, verschillende dia-installaties en kunstenaarsboeken en de installaties ­Nabeelden (2010) en Retracing (2013).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden