Plus Achtergrond

De eerste tentoonstelling over ‘De Shoah met de kogels’

De familie Lindwer in gelukkiger tijden voor hun huis in Delatyn, Oekraïne. Oma Ryfka Lindwer staat vooraan in stippeltjesjurk. Beeld Prive archief

De oorlog leeft voor filmmaker Willy Lindwer. Na 22 films is er nu een boek en de tentoonstelling Kogels, verraad en brieven, over zijn in de Holocaust vermoorde familie.

Het leven van Willy Lindwer (1946) is doordrenkt van de Tweede Wereldoorlog. Hij groeide op met de verhalen over zijn vermoorde familie. In zijn woning in Jeruzalem liggen stapels familiefoto’s uit het verre verleden, de gebedsriemen van zijn grootvader, langspeelplaten uit de collectie Oost-Europese voorzangers, lederen tassen uit de Amsterdamse ­tassenfabriek van zijn ouders en een schommelstoel uit de onderduik.

De voorwerpen en foto’s zijn te zien op de tentoonstelling Kogels, verraad en brieven in het Nationaal Holocaust Museum in oprichting. Ze illustreren het verhaal van Lindwers Joodse ­familie in Oost-Europa en Nederland.

“De meeste Joden spraken niet over de oorlog en de gruwelijkheden. Mijn ouders bleven erover praten. Ik kreeg al het leed te horen. Ik ben opgegroeid in een zwaar getraumatiseerd gezin. De oorlog was voor ons niet afgelopen,” zegt Lindwer. Hij heeft veel familieleden verloren, maar zijn ouders en zijn in 1938 geboren broertje wisten in de onderduik te overleven.

Schuldgevoel

Zijn vaders familie werd vermoord in Galicië, een streek tussen Polen en Oekraïne. “Mijn vader was naar Nederland gevlucht, zijn moeder en zussen achterlatend. Het schuldgevoel bleef zijn hele leven. Mijn moeder worstelde met het verraad en de dood van haar ondergedoken zus Gusta en haar man.”

Op de Nederlandse Filmacademie nam Lindwer zich voor de verhalen over de Tweede ­Wereldoorlog te blijven vertellen. Hij maakte er 22 films over, waaronder De laatste zeven maanden van Anne Frank (1988), waarvoor hij een internationale Emmy Award kreeg. Voor Kind in twee werelden (1993) kreeg hij een Gouden Kalf. Recenter is De treinreis (2018).

Familiekroniek

“Ik groeide op rond het Waterlooplein en de ­Jodenbreestraat, die na de oorlog vol gaten zat. Mijn vader zei steeds: ‘Daar heeft die gewoond en daar die.’ De oorlog hield mij ook bezig.”

Dit keer maakte hij geen film, maar schreef hij een boek: Wolf en Ryfka. Kroniek van een Joodse familie. Het boek over zijn familie (van vaderskant) in Galicië en zijn familie (van moederskant) in Amsterdam vormt de leidraad van de tentoonstelling Kogels, verraad en brieven.

Het is de eerste tentoonstelling over de massamoord door Duitse Einsatzgruppen op ruim anderhalf miljoen Oost-Europese Joden. “Nederland kent de Holocaust en kampen als Auschwitz en Sobibor. Van de massamoord op de Joden in de bossen in Oost-Europa is hier weinig bekend. ‘De Shoah met de kogels’ heet dat tegenwoordig. Het was namelijk niet te doen om al die Joden uit de sjtetls ergens heen te brengen. Dus vermoordden ze hen ter plekke.”

In 1992 maakte Lindwer een film over zijn familie die in zo’n sjtetl woonde, een stadje met overwegend Joodse bevolking: Delatyn in Galicië. Galicië is de bakermat van het chassidisme, een mystieke stroming binnen het ultraorthodoxe jodendom. De sjtetls daar werden regelmatig geconfronteerd met antisemitisme en gewelddadige pogroms. Veel Joden sloegen op de vlucht. Lindwers ouders, Berl en Frieda Lindwer, namen in 1937 hun intrek in een huis in de Weesperstraat in Amsterdam en doken in de oorlog onder bij een boer in het Gelderse Varsseveld.

IJzersterk geheugen

In 1992 ging Lindwer met zijn vader, ruim zestig jaar na diens vertrek, terug naar de sjtetl en maakte er een film over. Op de tentoonstelling ligt een plattegrond van Delatyn die zijn vader, die in 1998 overleed, had geschetst. “Hij had een ijzersterk geheugen. Die kaart klopte precies.”

Tijdens een recent bezoek aan Delatyn in 2017 kreeg Lindwer van de rabbijn een doos met spullen, gevonden bij het massagraf van de bevolking uit Delatyn. Daar was ook zijn grootmoeder Ryfka vermoord. Het vormde de directe aanleiding om dit boek te schrijven, vertelt Lindwer. In de doos zaten onder meer vijf kogelhulzen, een broche, oorbellen, poederdoos, spiegeltje en glaswerk. Ook zat er een gouden tand in.

Lindwer: “Ik had van mijn moeder al jaren eerder een geldkistje gekregen waarin brieven zaten die mijn grootvader tijdens zijn onderduik aan zijn dochters schreef. Ik was er toen niet aan toe dat kistje open te maken. Nadat ik die doos uit Delatyn had gekregen, maakte ik het kistje open. Ik besloot daarop het complete verhaal van mijn familie op te schrijven. Het is mijn testament.”

De brieven en doos uit Delatyn heeft hij aan het museum geschonken. “Ik wil dat het op een centrale plek ligt, waar iedereen het kan zien. Dit soort voorwerpen vertelt meer dan duizend woorden.”

Willy Lindwer: Wolf en Ryfka, €24,99. Tentoon­stelling Nationaal Holocaust Museum i.o. t/m 2/2.

Grootmoeder Ryfka (vaderskant). Beeld Prive archief
Grootvader Wolf (moederskant). Beeld Prive archief
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden