PlusInterview

De directeuren van de grote drie aan het Museumplein blikken vooruit: ‘Juist nu de luiken open’

Onder strikte voorwaarden gaan maandag de musea weer open. De directeuren van de drie grootste musea aan het Museumplein kunnen niet wachten. ‘De vorige heropening lagen mensen met slaapzakken voor de deur. Het gevoel van gemis is groot.’

Taco Dibbits (51) is sinds juli 2016 hoofddirecteur van het Rijksmuseum. Beeld Marie Wanders

Terwijl ze op anderhalve meter van elkaar plaatsnemen in de prachtige tuin van het Rijksmuseum overhandigt Stedelijk Museumdirecteur Rein Wolfs een wit mondkapje met een grote zwarte vlinder aan zijn collega’s Emilie Gordenker en Taco Dibbits, de directeuren van het Van Gogh Museum en het Rijksmuseum. “Carlos Amorales heeft ze in Mexico laten maken door schoenlappers die nu geen werk hebben,” zegt hij enthousiast. “Ze zijn vanaf maandag te koop in de museumwinkel, een deel van de opbrengst gaat naar hen.”

Maandag om klokslag 12 uur mogen de musea weer open, met inachtneming van de voorschriften van het RIVM en het ‘Protocol voor veilige en verantwoorde heropening van musea’. Het is de eerste keer dat de drie Museum­pleinmuseumdirecteuren elkaar weer zien sinds de intelligente lockdown, die op 13 maart werd afgekondigd. “Wat een luxe dat we buiten kunnen zitten,” zegt Dibbits. Gordenker valt hem bij. “Zo fijn, even niet achter mijn computer.”

Burgemeester Femke Halsema heeft deze week laten weten dat ze af wil van het massatoerisme; het centrum moet weer aantrekkelijk worden. Maar kunnen jullie wel zonder ­toeristen?

EG: “Voor het Van Gogh Museum zijn buitenlandse bezoekers heel belangrijk; 85 procent van onze bezoekers komt uit het buitenland. Dat wil overigens niet zeggen dat we weinig bezoekers ontvangen uit Amsterdam en de rest van Nederland. Integendeel. We maken nu van de gelegenheid gebruik om Nederlanders aan te moedigen als eerste te komen, maar het wegblijven van buitenlandse bezoekers betekent een gigantische aderlating.”

TD: “Het Rijksmuseum ontving vorig jaar meer dan een miljoen Nederlanders, maar ook wij kunnen niet zonder buitenlands bezoek.”

RW: “Ook onze begroting is gebaseerd op een bepaald percentage buitenlandse bezoekers. Dat percentage is lager dan van het Van Gogh, maar het vertegenwoordigt wel een substantieel bedrag. Wij kunnen niet zonder buitenlandse bezoekers. Maar ik denk dat onze burgemeester verschil maakt tussen massatoerisme en ander toerisme. En juist de musea aan het Museumplein vervullen een belangrijke rol bij het trekken van de toeristen die je wél graag wilt ontvangen in de stad.”

EG: “Amsterdam heeft zich internationaal ontwikkeld als een belangrijke bestemming. En wij dragen bij aan de kwaliteit van het bezoek. De musea zijn een belangrijke reden dat mensen naar de stad komen.”

Maar voorlopig zullen de toeristen in veel minder groten getale komen. Richten jullie je in de tussentijd op andere doelgroepen, bijvoorbeeld op Amsterdammers?

RW: “Dat is wel onze insteek. Qua marketing gaan wij ons de komende tijd richten op de regio Groot-Amsterdam. Daarbij helpt het dat we net na de zomer een aantal projecten op stapel hebben die op Amsterdam zijn gericht, zoals de gemeentelijke kunstaankopen. Zo kunnen we juist op dit moment laten zien dat er plek in het museum is voor Amsterdamse makers.”

EG: “Wij richten ons niet specifiek op Amsterdam, maar op heel Nederland. Maar ik hoor uit mijn vriendenkring en van kennissen dat dit juist voor Amsterdammers hét moment is om te komen, want de opgelegde beperking van het aantal bezoekers heeft natuurlijk als voordeel dat mensen wat rustiger kunnen kijken. En als je in de buurt woont, spring je makkelijk even op de fiets. Mijn vraag ligt op dit moment bij het openbaar vervoer; we weten op dit moment nog niet hoe dat gaat functioneren.”

TD: “We gaan ervan uit dat onze eerste bezoekers vooral uit Amsterdam en omgeving komen. Maar iedereen is welkom, natuurlijk, maar we willen op generlei wijze onnodige druk op het openbaar vervoer leggen. Dus we zullen mensen vragen om vooral buiten de spits te ­reizen.”

De rust is een van de weinige ‘voordelen’ van de coronacrisis: het is eindelijk weer mogelijk om in relatieve rust van kunst te genieten.

EG: “Ik denk dat heel veel mensen dat zo zien. Dat gezegd hebbende, hebben wij de afgelopen jaren keihard gewerkt om onze musea toegankelijker te maken. En daar hebben we allemaal veel profijt van. En er is altijd een daluur, er is altijd een moment dat het niet bomvol is. Ook in het hoogseizoen.”

Er is 300 miljoen aan noodsteun beschikbaar gesteld door het rijk, de gemeente Amsterdam heeft 17 miljoen vrijgemaakt voor kunst en cultuur. Zijn jullie daarmee geholpen?

TD: “Het is ons tot grote steun in deze acute situatie – van totale sluiting tot een zeer beperkt aantal bezoekers tot het einde van het jaar. Wij kunnen vanaf 1 juni een vijfde van ons normale aantal bezoekers toelaten. Dat betekent dat we rond de 8 ton verlies lijden per week.”

EG: “Wij laten – heel conservatief – 25 bezoekers per kwartier binnen. Dan kom je uit op ongeveer 10 procent van het normale bezoek.”

Emilie Gordenker (54) is directeur van het Van Gogh Museum. Beeld Marie Wanders

RW: “Bij ons zorgt de verhouding tussen vaste collectie en tentoonstellingen ervoor dat we fluctuerende grenzen kunnen hanteren. Wij beginnen net als het Van Gogh voorzichtig, met maximaal 25 bezoekers per kwartier, maar we willen wel proberen om op te schalen.”

TD: “Om op de steun terug te komen: die geeft ons de mogelijkheid om dit jaar te functioneren, maar ik vrees voor de continuïteit daarna. De verwachting is dat we ook daarna nog met de 1,5 metermaatregelen moeten werken, óf dat we in een recessie terechtkomen, en dan zal er zeker meer steun nodig zijn om het voortbestaan van de drie musea te garanderen.”

EG: “Onze enorme zelfverdiencapaciteit – een lelijk woord – snijdt aan twee kanten: hoe meer je zelf verdient, hoe meer je nu misloopt, hoe acuter het probleem wordt.”

RW: “We blijven zitten met miljoenentekorten en zijn wat dat betreft aangewezen op steun, in eerste instantie van de gemeente, maar we gaan ervan uit dat we ook een beroep kunnen doen op steun van het rijk.”

Youp van ’t Hek opperde in zijn NRC-column dat je ook een Vermeer of Rembrandt kunt verkopen in plaats van je hand op te houden.

TD: “Schilderijen verkopen is geen optie, want de collectie is van de staat. Daarbij komt dat het verkopen van een schilderij eeuwige schade zou toebrengen aan de collectie en slechts een kortetermijnoplossing biedt.”

EG: “Je kunt het tafelzilver maar één keer verkopen…”

RW: “Wij hebben geen zwerfkeien in onze collectie die je te gelde kunt en wilt maken.”

TD: “Musea zijn er in de wereld om ons over de tijdelijkheid heen te laten kijken. Je gaat toch niet het geheugen van Nederland verkopen?”

Als jullie moeten bezuinigen, wat merkt het publiek daar dan van?

RW: “Wij zien nu dat onze overzeese partners collectief uit verschillende tournees stappen die we samen met de Tatemusea hadden ontwikkeld: het Museum of Contemporary Art Chicago is uit de Nam June Paiktentoonstelling gestapt, het Los Angeles County Museum of Art is uit de Bruce Naumanexpositie gestapt die voor volgend jaar gepland staat. Dat heeft grote consequenties: voor de financiering, maar ook voor de bruiklenen uit Amerika.”

EG: “We hebben scherpe keuzes gemaakt, maar we zijn bijvoorbeeld wel blijven investeren in digitaal. Dat heeft ons veel opgeleverd; sinds de coronacrisis hebben we meer dan 250.000 extra mensen getrokken naar onze socialemediakanalen.”

“Maar we hadden in de herfst een grote Gustav Klimttentoonstelling gepland en die moeten we enkele jaren opschuiven. In plaats daarvan maken we, ook met steun van een particulier, een tentoonstelling over de mooiste brieven van Van Gogh. Het is wel een mooi moment, want veel mensen zijn weer brieven gaan schrijven.”

Rein Wolfs (59) is sinds 1 december 2019 directeur van het Stedelijk Museum Amsterdam.Beeld Marie Wanders

TD: “Veel tentoonstellingen zijn een jaar opgeschoven. Het lijkt misschien makkelijk om gewoon een streep door een tentoonstelling te zetten, maar de impact daarvan is groot. Juist nu, in een tijd dat we beperkt zijn in ons doen en laten, is het belangrijk dat je de luiken openzet. Dat je laat zien dat kunst altijd internationaal is – en is geweest.”

Toch zijn er museumdirecteuren die pleiten voor minder blockbusters, en meer tentoonstellingen uit de eigen, goed gevulde depots.

TD: “Er bestaat hier en daar het idee dat wij niet genoeg uit onze eigen collecties laten zien, maar dat is pertinent niet waar. Onze collecties zijn de afgelopen jaren zichtbaarder geworden dan ooit tevoren, juist ook door internationale samenwerking. Je voelt een nieuw soort regionalisme in de maatschappij; daar moeten we als musea niet aan bijdragen.”

EG: “Frances Morris, directeur van Tate Modern, vroeg zich onlangs af of dit niet het moment is om eens goed na te denken of dit allemaal wel zo moet doordenderen, al die grote, dure blockbustertentoonstellingen. Ik denk dat we er nog niet uit zijn, maar dit is wel het moment om daarover na te denken. Ik ben het eens met Taco’s betoog over het belang van tentoonstellingen, maar het kan geen kwaad om nog eens goed naar je begroting te kijken en je af te vragen of al die bruiklenen écht nodig zijn. Als niet alles kan, word je nóg kieskeuriger.”

RW: “Die blockbusterdiscussie wordt al langer gevoerd. Ik ben een beetje ambivalent: natuurlijk heb ik een kritische houding ten opzichte van een bepaald soort blockbusters, maar zoals we hier met zijn drieën aan het Museumplein zitten, hebben we een grote maatschappelijke relevantie binnen Amsterdam en heel Nederland. We kunnen het ons niet permitteren om een té grote stap terug te doen. Het past niet bij musea van onze statuur om helemaal geen blockbusters meer te maken.”

Waar kijken jullie zelf het meest naar uit als maandag de deuren weer open mogen?

EG: “Ik was pas zes weken bezig toen de musea dichtgingen, dus ik kijk er vooral naar uit om de collectie beter te leren kennen. En voor een museumdirecteur is het natuurlijk het mooist om te zien hoe mensen je museum ervaren, en wat ze doen met wat ze zien.”

TD: “Eens. Het geeft de grootste voldoening als je over de zalen loopt en ziet welke impact het heeft op mensen.”

RW: “Ik word regelmatig op straat aangesproken als ik van huis naar het Stedelijk wandel. Wanneer gaan jullie weer open? Ik mis het Stedelijk zo, ik wil daar weer naar binnen. Daarom is dat moment op maandag om 12 uur zo mooi. Dan kunnen we die mogelijkheid eindelijk weer bieden. Het Stedelijk en het Rijksmuseum zijn beide een groot aantal jaren dicht geweest; toen wij destijds heropenden, sliepen er mensen in slaapzakken voor de deur. Dat zal nu niet zo zijn, maar je merkt wel dat het gevoel van een gemis groot is.”

Hebben jullie nog speciale aanpassingen gemaakt?

RW: “Wij hebben geen grote bouwkundige maatregelen hoeven nemen, maar er zijn nu naast heel veel pijlen en pictogrammen ook twee rotondes in het museum waar duidelijk wordt gemaakt dat je rekening moet houden dat er verkeer van links of van rechts kan komen.”

EG: “Te veel om op te noemen. Maar het belangrijkste is dat we ervoor hebben gekozen om mensen vrij door het museum te laten lopen. Het gaat om de beleving van de bezoeker. Maar niet alle musea kunnen dat, het heeft erg met je gebouw te maken.”

TD: “Voor kleine musea is het anders, maar het Rijksmuseum is groot, en ook bij ons kunnen bezoekers vrij door het museum rond­lopen. Er is bewegwijzering, maar we doen ook een beroep op de eigen verantwoordelijkheid: houd die anderhalve meter afstand, en zorg ervoor dat die rotziekte niet opnieuw de kop opsteekt.”

Taco Dibbits (51) is sinds juli 2016 hoofddirecteur van het Rijksmuseum. Daarvoor was hij conservator 17de-eeuwse schilderkunst, hoofd beeldende kunst en directeur collecties bij het Rijks. 

Het Rijksmuseum heeft de tentoonstelling Caravaggio-Bernini, waarin barokke schilderijen van Caravaggio (1571-1610) zijn gecombineerd met Romeinse beeldhouwwerken van Gian Lorenzo Bernini (1898-1680), verlengd t/m 13 september. Open: 1 juni van 12.00 tot 17.00 uur, daarna dagelijks van 09.00 tot 17.00 uur. Online reserveren.

Emilie Gordenker (54) is directeur van het Van Gogh Museum. Daarvoor was zij directeur van het Mauritshuis, Den Haag. 

Het Van Gogh Museum heeft tentoonstelling In the Picture verlengd tot en met 30 augustus, met meer dan 75 kunstenaarsportretten van kunstenaars zoals Delacroix, Munch, Toorop, Cézanne en Van Gogh zelf, waaronder Zelfportret met verbonden oor, dat normaal gesproken in de Courtauld Gallery in Londen hangt. Open: 1 juni van 12.00 tot 17.00 uur, de rest van juni van 09.00 tot 17.00 uur, daarna van 09.00 tot 18.00 uur. ­Online reserveren.

Rein Wolfs (59) is sinds 1 december 2019 directeur van het Stedelijk Museum Amsterdam. Daarvoor was hij werkzaam bij de Bundeskunsthalle Bonn, Duitsland. 

Het Stedelijk Museum heeft het overzicht van de visionaire Koreaanse videokunstenaar Nam June Paik, die in 1967 al filosofeerde over nieuwe papierloze vormen van informatie en een ‘breedband communicatienetwerk’ dat het televisietoestel zou veranderen in een ‘uitgebreid mixedmediatelefoonsysteem’, verlengd tot oktober. Open: 1 juni van 12.00 tot 18.00 uur, daarna dagelijks van 10.00 tot 18.00 uur. Online reserveren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden