PlusTentoonstelling

De brandslang van kunstenaar-uitvinder Jan van der Heyden

Het Stadsarchief Amsterdam toont vanaf donderdag een nieuwe collectie van werk van kunstenaar-uitvinder Jan van der Heyden. Over brandbestrijding en straatverlichting.

Dwarsdoorsnede van een brandend huis met spuitgasten, prent van Jan van der Heyden uit ca. 1690.Beeld Stadsarchief Amsterdam

Iedereen heeft er wel eens zien hangen, meestal opgedraaid in een haspel van het merk Ajax: de brandslang. Maar waar komt de brandslang vandaan en wie vond het ding uit?

Amsterdammer Jan van der Heyden deed dat. Van der Heyden (1637-1712) was een homo universalis. Hij was schilder van onder meer stadsgezichten en landschappen (werk van zijn hand is te zien in het Rijksmuseum), uitvinder én zakenman en speelt een belangrijke rol in de geschiedenis van de stad.

De brandslang maakte het mogelijk vanaf verschillende punten het vuur te bereiken en te bestrijden, waardoor voorkomen kon worden dat panden helemaal uitbrandden, zoals daarvoor.

Meer veiligheid op straat

Naast uitvinder van de brandslang, hij verbeterde ook de brandspuit en het pompmechanisme, was hij ook verantwoordelijk voor nieuwe, moderne straatverlichting van de stad Amsterdam. Het Amsterdamse stadsbestuur stemde op 3 juli 1669 in met Van der Heydens voorstel om 2556 nieuwe straatlantaarns in de stad te plaatsen met een goed werkend oliereservoir en ventilatie ‘om bij duystere nachten de gehele Stad met lichten te voorsien’. De verbeterde lantaarns zorgden voor meer veiligheid op straat.

Over deze twee uitvindingen (en nog veel meer) is van vandaag tot en met zondag de kleine tentoonstelling Jan van der Heyden te zien in het Stadsarchief. In een aantal vitrines in de Schatkamer is een collectie tekeningen, manuscripten, gedrukte publicaties en voorwerpen te zien. Ze zijn onderdeel van een collectie, die eeuwenlang in het bezit van nazaten van Van der Heyden is geweest en voor een miljoen euro is verworven door het Stadsarchief, met steun van het Amsterdam Museum, het Mondriaan Fonds en de Vereniging Rembrandt.

Prent en reclamefolder ineen

Topstuk is de prent Dwarsdoorsnede van een brandend huis met spuitgasten (ca. 1690). Het is een voorstudie voor een prent die in het Brandspuitenboek (1690) zou verschijnen. De prent laat niet alleen zien wat een geweldige tekenaar Van der Heyden was, het is ook een soort reclamefolder, om zijn uitvindingen aan de man te brengen. Te zien zijn de oude brandspuit waarmee alleen de gevel bereikt kon worden, en de verbeterde brandspuit, met brandslang.

Met die brandslang, zoals door Vander Heyden omschreven als ‘een buyglijke buys, om haar gedaante een Slang genoemd’, kon men voor het blussen het huis in, en ook vanaf ladders kon de brand bestreden worden.

In het Brandspuitenboek wilde Van der Heyden aantonen dat sinds de introductie van de brandslang branden sneller konden worden bedwongen. Hij noemt onder meer een huis op de Leidsegracht, een huis dat er nu nog staat. En het zou goed kunnen dat een deel van de historische binnenstad van Amsterdam bewaard is gebleven dankzij deze uitvinding.

Naast uitvindingen en verbeteringen pakte Van der Heyden ook de organisatie van de brandweer aan. Zo kwamen er overal in de stad huisjes waar brandspuiten en brandslangen werden opgeslagen. En ook de organisatie rond de stadsverlichting nam hij onder handen. Hij zorgde ervoor dat er genoeg lantaarnbijvullers en lantaarnopstekers waren, hoe vaak er moest worden bijgevuld et cetera. Daarbij vergat hij niet zijn nieuwe lantaarns te vermarkten. Op verschillende plaatsen in Europa werd gebruik gemaakt van zijn lantaarns.

Voor de veiligheid van de stad is Jan van der Heyden zeer belangrijk geweest. Net zoals de nu door het Stadsarchief verworven collectie belangrijk is om de geschiedenis van Amsterdam nog beter vast te leggen.

Jan van der Heyden, Blussen van een stadsbrand bij nacht, ca. 1680. Zwart krijt, pen in bruine inkt, grijs gewassen.Beeld Stadsarchief Amsterdam

Jan van der Heyden: t/m 1/3 in het Stadsarchief.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden