De Bosatlas van Amsterdam zet de stad op een prachtige manier stil (****)

De Bosatlas van Amsterdam is vandaag verschenen: over de wereld binnen onze stadsgrenzen. De honderden perfect uitgewerkte kaarten en grafieken vormen samen een indrukwekkend boek.

In de Bosatlas van Amsterdam kom je op iedere pagina iets te weten wat je nog niet wist. Beeld Bosatlas van Amsterdam

Sla De Bosatlas van Amsterdam open op een willekeurige pagina en je komt iets te weten wat je waarschijnlijk nog niet wist. Pagina 225: inwoners van Noord hebben verreweg de meeste bromfietsen en scooters. Pagina 127: elke dag rijden er 1259 trams over het Leidseplein. Pagina 48: uit 180 van de 196 officiële landen komen één of meer Amsterdammers.

De afgelopen drie jaar werkten de cartografen van de Bosatlas voor het eerst aan een atlas over één stad: Amsterdam. Dat heeft een prachtig boek opgeleverd, dat veel gevarieerder is dan een klassieke Bosatlas. Daarin gaat het altijd over de grote lijnen.

Maar in een atlas over een stad is er ruimte voor kleine zaken. Graphics met de drukste fietsroutes, de opstelling van Ajax of de Cito-scores per wijk zijn juist onmisbaar als je de dynamiek van Amsterdam in kaart wilt brengen.

Niet overvoeren
Door de gigantische hoeveelheid kaarten, grafieken, infographics en foto's - zo'n 650 stuks op 272 pagina's - voelt de atlas in eerste instantie overweldigend aan. Je kan minutenlang bladeren van weetje naar weetje, zonder dat er meteen een samenhang tussen de onderwerpen duidelijk wordt.

Dat lijkt te botsen met het principe van de Groningse schoolmeester Pieter Roelf Bos, die met de eerste Bosatlas in 1877 furore maakte met de kunst van het weglaten. Je moet scholieren vooral niet overvoeren met informatie. Maar als je beter kijkt, zie je dat ook de opbouw van deze atlas juist strak is. Schools zelfs, net zoals dat de geur van glanzende hagelwitte bladen van de atlas je direct weer terugbrengt in de schoolbanken.

Vakmanschap
De Bosatlas van Amsterdam is opgebouwd uit negen hoofdstukken, met thema's als bijvoorbeeld inwoners, publieke diensten en vrije tijd en vermaak. Die hoofdstukken beginnen met een korte inleiding, waarna vervolgens op elke dubbele pagina een deelonderwerp wordt uitgelicht. Die indeling is droog zakelijk: Trein, Centraal Station, Tram, Bus en taxi, Metro, Scheepvaart heten bijvoorbeeld de eerste zes hoofdstukken van het hoofdstuk verkeer en vervoer. Je hoort de ongemotiveerde aardrijkskundeleraar al een paar pagina's als huiswerk opdreunen.

Ten onrechte, want wat er op de pagina's gebeurt is fantastisch en cartografisch vakmanschap. In een oogopslag In zorgvuldig geselecteerde kaarten en grafieken, en met een klein beetje tekst, vertelt de Bosatlas je precies hoe het zit met, bijvoorbeeld, de scheepvaart in Amsterdam. Geen enkele grafiek of kaart staat er zonder reden, samen vertellen ze een klein verhaal over een deel van de stad. En ondertussen ontdek je weer een nieuw feitje, dat je niet snel vergeet. Dat het Buiksloterwegveer dagelijks bijna drie keer zo veel passagiers als het IJpleinveer vervoert, bijvoorbeeld.

En aan die perfect uitgewerkte kaarten en grafieken is te zien dat deze atlas zich wel degelijk de regels van de negentiende-eeuwse Groningse schoolmeester Bos houdt. Zijn motto, ontleend aan ontdekkingsreiziger Alexander von Humboldt: 'Alleen kaarten die leeg lijken, prenten zich in het geheugen.'

Een reis over de stad
Of het nu kaarten, staaf- of cirkeldiagrammen, tabellen of de uitgebreide infographics zijn: alles is vrijwel in een oogopslag te begrijpen. Dat komt vooral door de strenge keuzes die worden gemaakt: zelden vind je meer dan een informatielaag op een kaart. Alles staat in dienst van de helderheid.

Door die traditionele Bosatlasaanpak nemen de kaartenmakers je mee op een reis door - of beter over - de stad, waarbij hun selectie bepaalt wat je ziet. Hoe belangrijk de iep is voor het groen in de binnenstad, valt pas op als de 75.000 iepen worden uitgelicht. En de kaarten met het aantal verkeerslichten in Amsterdam in 1970 en in 2014 vertellen je in een paar seconden meer dan welke verhandeling dan ook over de toenemende verkeersregulering in Amsterdam.

De informatieoverdracht staat voorop, maar de kaartenmakers staan zichzelf wel toe om de kaarten een beetje aan te kleden. Zo wordt het aandeel huishoudelijk afval van de stadsdelen grafisch weergegeven met illustraties van vuilcontainers. Soms is de aankleding subtieler en wordt er alleen gespeeld met het kleurgebruik. De mate van zware rokers in de Metropoolregio Amsterdam wordt aangegeven met vier verschillende kleuren bruin (waarbij onder andere Almere donkerbruin kleurt).

Verwend geraakt
De kleine variaties zijn effectief: ze zorgen ervoor dat geen enkele kaart hetzelfde is, en de atlas niet gaat vervelen. Slechts heel soms gaat het mis. Zo staat er in het boek een onbegrijpelijk dubbel cirkeldiagram die duidelijk had moeten maken wat de studenten aan de VU precies studeren en hoe de verhouding man/vrouw is.

Ook grafisch slecht uitgewerkt, en eigenlijk gewoon een beetje suf, zijn de terugkerende lijstjes met Amsterdamse woorden of namen (bijvoorbeeld de Amsterdamse wetenschappers naar wie een straat is vernoemd). Een klein beetje uit de toon vallen de foto's. De hoofdstukken beginnen wel met prachtige luchtfotografie, waarvan patronen in lijn zijn met de kaarten op de volgende pagina's. Maar elk hoofdstuk eindigt ook met zes redelijk willekeurige foto's, van bijvoorbeeld straatmeubilair, artiesten of rituelen van Amsterdam met daarbij een redelijke lap tekst.

Misschien komt het doordat je na een uur lezen in de atlas verwend bent geraakt door de visualisaties. Maar als je dan een foto van een krul ziet - met een ontzettend droge beschrijving erbij - verlang je naar een kaart waarop precies te zien is hoe het openbare mannentoilet uit het stadsbeeld is verdwenen. Maar die data moet maar net beschikbaar zijn. En hoewel de afdeling Onderzoek, Informatie en Statistiek (OIS) van de gemeente, waar Bosatlas nauw mee heeft samengewerkt, genoeg data heeft om tientallen atlassen te vullen, is niet alles beschikbaar.

Achterhaald
Actuele data vormt een andere uitdaging. Zo staat het aantal Airbnb-adressen in de stad in de Bosatlas op zesduizend. Dat is nu al bijna verdubbeld. Ook zijn er 'microkosmossen' in opgenomen, waarin de samenstelling van winkelstraten wordt uitgeplozen. Interessant, maar snel achterhaald. Zo werden alleen al afgelopen week twee winkels in de Javastraat geopend die de atlas niet haalden. Maar, zo benadrukt de uitgever in het voorwoord, de atlas is nadrukkelijk niet bedoeld als naslagwerk.

Ook met cijfers die over een paar jaar achterhaald zijn, blijven de stadsverhalen die de kaarten vertellen voorlopig overeind. In De Bosatlas van Amsterdam wordt de dynamische stad op een prachtige manier even stilgezet. En net zoals het nu interessant is om een oude atlas open te slaan - en te ontdekken hoe grenzen veranderen - blijft het de moeite waard op dit boek af en toe open te slaan, een beetje te bladeren en je te verwonderen over alle processen die zich gelijktijdig en continu in Amsterdam afspelen.

De Bosatlas van Amsterdam

Ons oordeel: ★★★★☆
Noordhoff atlasproducties, €29,95
Beeld Bosatlas OIS/Gemeente Amsterdam/GVB)

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden