PlusRecensie

De biografie van Philip Roth, meester van de vileine wraak in fictie

Philip Roth had de reputatie van een op seks beluste man met een sliert van boze vriendinnen en echtgenotes achter zich aan.  Beeld Bettmann Archive
Philip Roth had de reputatie van een op seks beluste man met een sliert van boze vriendinnen en echtgenotes achter zich aan.Beeld Bettmann Archive

Een joodse jongen wil aan zijn knellende joodse milieu ont­snappen door zich obsessief aan masturbatie over te geven. Fan­taserend over een blonde sjikses (niet-Joods, dus verboden meisje) bevredigde hij zich op een lever, die later bij het familiediner wordt geserveerd (‘Ik heb het avondeten van mijn eigen familie genaaid’). Het is waarschijnlijk het bekendste romanfragment uit het rijke oeuvre van Philip Roth, uit Portnoy’s Complaint, de satirische roman waarvan miljoenen exemplaren de wereld rondgingen. Het boek veroorzaakte een golf van ontzetting. De Israëlische filosoof Gershorn Scholem opperde zelfs dat Portnoy’s Complaint de opmaat vormde naar een tweede Holocaust.

De in 2018 op 85-jarige leeftijd overleden Amerikaanse schrijver Philip Roth was bij leven al omgeven door schandalen. Hoewel Joods, werd hij doorlopend beschuldigd van anti­semitisme. Meer rumoer nog volgde op het ­verwijt van diverse vrouwen over seksueel grensoverschrijdend gedrag.

Omdat Roth iemand was die zijn eigen observaties gebruikte als materiaal voor zijn romans en omdat hij zich voornamelijk bewoog in kringen van studenten, uitgeefredacteuren, critici en collega-auteurs, werd er ook ‘teruggeschreven’. Zo verscheen van zijn voormalige minnares Janet Hobhouse in 1992 – zij was toen al overleden – de sleutelroman The Furies. Dat was nog een rustig boek, waarin het op Roth geënte personage een publiciteitsschuwe man was.

Giftige mix van inspiratie

In zekere zin was Roth inderdaad een terug­getrokken schrijver, schrijft Blake Bailey in zijn vuistdikke biografie. Boven zijn bureau hingen twee motto’s: ‘Zitten blijven’ en ‘Geen bijzaken’. Maar Roth was nu eenmaal een beroemde schrijver en zijn vele conflicten zorgden voor publieke ophef. Het resultaat was een giftige mix van inspiratie voor Roth als schrijver: in fictie vilein wraak nemen op zijn vijanden.

Bailey doet nauwkeurig uit de doeken hoe Roth dankzij of ondanks dit gedoe over zijn ­persoon kon uitgroeien tot de belangrijkste Amerikaanse schrijver van de afgelopen halve eeuw. Roth won alle literaire prijzen die er te winnen waren. Jarenlang werd verwacht dat hij de Nobelprijs zou krijgen, ook door Roth zelf, maar dat feestje ging niet door. Zijn reputatie van op seks beluste man met een sliert van boze vriendinnen en echtgenotes achter zich aan, was daar debet aan, volgens Bailey.

En hier neemt het verhaal een bijzondere wending. Nadat Bailey zijn biografie vorige maand had gepubliceerd, stapten enkele vrouwen naar voren die de biograaf beschuldigden van aanranding en verkrachting. Bailey ontkende alles, maar zijn literair agent liet hem vallen en zijn uitgever weigerde een al aangekondigde herdruk van zijn biografie op de markt te brengen.

Dit verhaal is des te pikanter, omdat Roth bij leven niet alleen met dezelfde beschuldigingen te maken kreeg, maar ook omdat hij zijn biograaf zelf heeft uitgekozen. “Ik wil niet dat je me rehabiliteert. Maak me gewoon interessant,” luidde de opdracht aan Bailey. Alsof Roth wilde dat het schandaal rondom zijn persoon postuum een extra dimensie zou krijgen, net als in zijn romans de werkelijkheid steeds een slagje werd gedraaid.

In de roman Exit Ghost raadpleegt de aspirantbiograaf Richard Kliman de hoofdpersoon Nathan Zuckerman over het leven van de door hen beiden bewonderde schrijver E.I. Lonoff. Deze Zuckerman is een beroemd schrijver en het alter ego van Roth. Zuckerman wordt woedend op de biograaf als die hem confronteert met een vermeende incestkwestie uit het leven van Lonoff, een zaak die eerder door Lonoff zelf in een roman was beschreven.

Spannend, volgens sommigen verwerpelijk, is dat Roth hier zelf doet wat hij de biograaf verwijt, hij beschrijft namelijk in de persoon van Lonoff leven en werk van zijn oude vriend, de werkelijk bestaande Bernard Malamud. Die laatste naam werd in de roman niet genoemd, maar iedereen in de New Yorkse literaire scene wist wie er werd bedoeld.

Bijna elke roman van Roth leidde tot dergelijk rumoer. In The Humain Stain wordt een hoogleraar gecanceld wegens racisme en menigeen herkende in dit verhaal de schrijver Anatole Broyard. Roth ontkende in alle toonaarden. Tegen de achtergrond van deze roman uit het jaar 2000 speelt ook de affaire van Bill Clinton en Monica Lewinsky.

Weergaloos grote borsten

De meest aandachttrekkende schandalen betroffen zijn tot in de rechtszaal uitgevochten ruzies met echtgenotes en vriendinnen. Dat begon al met zijn echtgenote Maggie Martinson. Maggie raakte zwanger en de twee trouwden in 1959 – Roth kon ook nog weleens conventioneel zijn. Het huwelijk was een sof en toen Roth ontdekte dat zij helemaal niet zwanger was, maar een ­positieve zwangerschapstest had geregeld door de urine van een vrouw die ze in het park had ontmoet, te kopen voor drie dollar, voelde hij zich grotelijks belazerd. Het huwelijk hield krap vijf jaar stand. In 1968 kwam Maggie om bij een auto-ongeluk.

In 1990 trouwde Roth met de Engelse actrice Claire Bloom. Zij publiceerde na hun scheiding in 1995 een nietsverhullende autobiografie onder de titel Leaving A Doll’s House. En ja, Roth reageerde daar weer op in zijn boek I Married A Communist. Altijd leuk, maar ­verheffend was het allemaal niet.

Het beste boek van Roth is The Plot Against America. Deze roman is een ‘what if’-geschiedenis, die zich afspeelt in Amerika in de jaren dertig en veertig en waarin Charles Lindbergh, de beroemde piloot en aanhanger van het nazisme, president wordt en antisemitisme genormaliseerd raakt.

Roth deed voor zijn romans veel onderzoek. In Israël, maar ook ging hij in Amsterdam de gangen na van Anne Frank. En wie zou toch de door Bailey genoemde ‘Nederlandse vriend’ zijn, die Roth inspireerde in The Dying Animal te schrijven over een man met een obsessie voor ‘weergaloos grote borsten’?

In 2012 maakte Roth bekend dat hij stopte met schrijven. Zes jaar later overleed hij. Bailey heeft zich glansrijk aan de opdracht van Roth gehouden: “Maak me gewoon interessant.”

Non-Fictie: Blake Bailey, Philip Roth, De ­biografie. Vertaald door ­Lidwien Biekmann en Frank Lekens.
De Bezige Bij, €49,99, 1035 blz.

null Beeld -
Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden