PlusAchtergrond

De Biënnale van Venetië droomt van een vrije wereld

De Biënnale van Venetië wilde dit jaar kunst laten zien die droomt over een mooie toekomst. Het feestje wordt verstoord door de oorlog in Oekraïne, maar is toch bijzonder de moeite waard.

Kees Keijer

Simone Leigh, Façade, 2022.  Beeld Timothy Schenck
Simone Leigh, Façade, 2022.Beeld Timothy Schenck

Brick House heet het grote beeld dat de bezoeker tegenkomt bij binnenkomst van de Arsenale, een van de locaties van de hoofdtentoonstelling van de Biënnale van Venetië. De monumentale sculptuur van Simone Leigh verbeeldt een zwarte vrouw zonder ogen. Mede door de titel doet het lichaam van de figuur denken aan een Afrikaanse hut van hout en klei. Half mens, half huis, maar vooral: in haar eigen wereld verzonken, zonder contact met de zichtbare werkelijkheid.

Levensgrote olifant

Het andere deel van de tentoonstelling, in het centrale paviljoen van de Biënnale van Venetië, begint al even mysterieus en monumentaal, met een levensgrote olifant die op een sokkel staat. De Duitse kunstenaar Katharina Fritsch appelleert daarmee ook aan een droomwereld die half werkelijkheid is en half fantasie. Het werk refereert bovendien aan een echte olifant die op het Biënnaleterrein heeft rondgelopen. Vlak voordat de Giardini della Biennale werden aangelegd, liep er in de tuin een olifant rond die Toni heette en bekendstond als ‘de gevangene in de Giardini’.

Beide beelden vormen het begin van de centrale tentoonstelling van de Biënnale van Venetië, die samengesteld is door curator Cecilia Alemani. The Milk of Dreams omvat meer dan tweehonderd kunstenaars uit 58 landen. Voor het eerst in de 127-jarige geschiedenis van de Biënnale is een meerderheid van de kunstenaars vrouw. Het is een fantastische tentoonstelling, die zorgvuldig is samengesteld en vol verrassingen zit. Historische kunstwerken – veelal uit het interbellum en de jaren zestig – worden gecombineerd met werk van hedendaagse kunstenaars.

Het Oekraïnepaviljoen. In het midden is een toren verrezen met witte zandzakken rondom een denkbeeldig beeld. Op die manier worden veel beelden in Oekraïne beschermd tegen het oorlogsgeweld. Beeld Belga
Het Oekraïnepaviljoen. In het midden is een toren verrezen met witte zandzakken rondom een denkbeeldig beeld. Op die manier worden veel beelden in Oekraïne beschermd tegen het oorlogsgeweld.Beeld Belga

Er zijn prachtige, expressionistische ontwerpen voor theaterkostuums te zien van Lavinia Schultz en Walter Holdt, gemaakt tijdens de Weimarrepubliek in Duitsland. Nederlandse kunstenaars schitteren door afwezigheid, op een enkele uitzondering na. Zo is een exemplaar te zien van het boek De Vrouw – Haar bouw en haar inwendige organen (1898) van Aletta Jacobs. Wat ook laat zien dat The Milk of Dreams het begrip kunst tamelijk breed hanteert.

Die titel is ontleend aan een boek van Leonora Carrington (1917-2011), waarin de surrealistische kunstenaar een magische wereld beschrijft. In het verlengde daarvan droomt de Biënnale van een wereld waarin het leven opnieuw wordt bekeken door het prisma van de verbeelding. Een wereld waar iedereen kan veranderen of transformeren. Een vrije wereld, boordevol mogelijkheden.

Inval in Oekraïne

Het is een thema dat ook werd ingegeven door de pandemie, door de behoefte om een nieuwe start te maken, om te dromen over een mooie toekomst.

Maar toen kwam de inval in Oekraïne, die het sprookje uiteen deed spatten. Vlak voor de opening werd van alles georganiseerd om toch nog aandacht te besteden aan de oorlog. Het centrale plein van de Giardini werd omgedoopt tot Piazza Ucraina. De curatoren van het Oekraïnepaviljoen maakten met architect Dana Kosmina een open bouwwerk van hout, dat met vlammenwerpers half verbrand werd. Kosmina: “Het zwartgeblakerde hout verwijst naar de verwoesting van de oorlog, maar het vuur werkt ook beschermend voor het hout.” In het midden is een toren verrezen met witte zandzakken rondom een denkbeeldig beeld. Op die manier worden veel beelden in Oekraïne beschermd tegen het oorlogsgeweld.

In het Oekraïnepaviljoen exposeert Pavlo Makov een fontein, samengesteld uit 78 bronzen trechters. En in de wijk Canneregio is de Scuola Grande di Santa Maria Misericordia ingericht met een tentoonstelling die stilstaat bij de oorlog. Dat was een spontane actie van het Pinchuk Art Centre, een initiatief van de steenrijke Oekraïense zakenman Victor Pinchuk. De toon wordt gezet door enorme schilderijen van Lesia Chomenko, met saluerende burgers die de wapens hebben opgepakt. Twee kunstwerken van Maria Primatsjenko werden door een heldhaftige man gered uit een museum in Lviv, dat daarna tot de grond afbrandde. Naast Oekraïense kunstenaars is werk van beroemde internationale kunstenaars te zien, zoals Marina Abramović, Damien Hirst, Olafur Eliasson en de Franse straatkunstenaar JR.

Anish Kapoor in Palazzo Manfrin. Beeld Kees Keijer
Anish Kapoor in Palazzo Manfrin.Beeld Kees Keijer

Ondertussen is het Russische paviljoen leeg; de curator en kunstenaars hebben zich in februari teruggetrokken. Het gebouw wordt constant in de gaten gehouden door politie en bewakers. De Russische kunstenaar Vadim Zacharov, die in 2013 in het paviljoen exposeerde, stond er tijdens de opening met een bord waarop hij zich uitsprak tegen de Russische propaganda. Hij werd door de Italiaanse politie weggevoerd. Twee dagen later ging een man, gehuld in goudkleurige bodypaint, nog een stapje verder door met opgeheven rechterarm ‘Heil Hitler’ te scanderen. Zo ageerde hij tegen Poetin, die Oekraïners steevast als nazi’s bestempelt.

Glimmende sculpturen

Bij de landenpaviljoens ging de Gouden Leeuw naar Sonia Boyce in het Britse paviljoen. In haar videoinstallatie staan vijf zangeressen centraal tijdens opnames in de beroemde Abbey Road Studios in Londen. De zalen vullen zich met stemmen, de videobeelden worden gereflecteerd in glimmende sculpturen die afgeleid zijn van pyrietkristallen.

Op de openingsdagen vormde zich ook een lange rij voor het Franse paviljoen, waar een film te zien is van Zineb Sedira over culturele kruisbestuivingen tussen Algerije, Parijs en Londen. Thema’s in de film werden tot leven gebracht in het paviljoen, dat voor de gelegenheid is getransformeerd tot een filmstudio en een danszaal.

België maakt indruk met video’s met spelende kinderen van Francis Alÿs, die deels al in Filmmuseum Eye te zien waren. Peru presenteert het aanstekelijke werk van Herbert Rodríguez, met activistische punkkunst uit de jaren tachtig. Nauwelijks in Europa te zien geweest en zeer de moeite waard.

Biënnale van Venetië, t/m 27 november 2022

Dumas en Kapoor

De hoofdtentoonstelling van de Biënnale is in de Giardini en de Arsenale. Op beide locaties bevinden zich ook landenpaviljoens. Elders in de stad zijn tentoonstellingen te zien die aan de Biënnale gelieerd zijn. De meest prestigieuze is te vinden in Palazzo Grassi, waar dit jaar een overzichtstentoonstelling is georganiseerd van Marlene Dumas. Een tentoonstelling vol liefde en dood, met meer dan honderd kunstwerken van 1984 tot enkele recente schilderijen die nog nergens te zien zijn geweest.

In de Gallerie dell’Accademia, een museum voor oude kunst, is nu een tentoonstelling te zien van Anish Kapoor, die samengesteld werd door Rijksmuseumdirecteur Taco Dibbits. De Indisch-Britse kunstenaar duwt de bezoeker in het begin van de expositie een loop van een kanon in het gezicht. Monsterlijke vleesschilderijen worden afgewisseld met uiterst verfijnde zinsbegoochelingen. Deel twee van de tentoonstelling vindt plaats in Palazzo Manfrin, een enorm gebouw dat Kapoor gekocht heeft en voor de gelegenheid heeft gevuld met zijn monumentale kunstwerken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden