Plus

De bankfraude die het verzet verder hielp, dat moest een film worden

Sytze van der Laan en Joram Lürsen brengen met Bankier Van Het Verzet een hommage aan Wally en Gijs van Hall, die met slimme bankfraude het verzet in de Tweede Wereldoorlog financierden.

Regisseur Joram Lürsen: 'Wally en Gijs maakten een scherpe keuze door in verzet te gaan, desnoods tot in de dood.' Beeld ANP Kippa

Het is een ongelofelijk verhaal. Onder de ogen van de ­bezetter sleepten de bankiers Wally en Gijs van Hall, met steun van vele anderen, door slimme financiële constructies in een paar jaar tijd honderd miljoen gulden uit De Nederlandsche Bank weg.

Met het geld, dat omgerekend nu een half miljard euro (!) waard zou zijn geweest, werd het verzet, van hulp aan onderduikers tot aan verzetskranten - ja, ook Het Parool - gefinancierd.

Het is een schitterend heldenverhaal, maar zoals bijna iedereen kende producent Sytze van der Laan (Tonio, Huisvrouwen Bestaan Niet) het niet.

"Ik las er zeven jaar ­geleden voor het eerst over. Er stond een stukje in een krant over de onthulling van een monument vóór De ­Nederlandsche Bank ter ere van Walraven van Hall."

"Vreemd, dacht ik, ruim zestig jaar na de oorlog nog een monument. Waarom nu pas? Het zette me aan het denken. Toen ik ging zoeken kwam dit verhaal naar boven en gingen mijn haren overeind staan. Wow, dit was zo groots, het ging om zo verschrikkelijk veel geld, en toch was dit verhaal nauwelijks bekend."

Zo uniek
Van der Laan en regisseur Joram Lürsen (Alles is Liefde, Publieke Werken) weten inmiddels waarom. "Het was bankfraude, weliswaar met steun van de Nederlandse ­regering in Londen, maar na de oorlog hing men dat liever niet aan de grote klok, want dat zou mensen maar op ideeën brengen." Lürsen: "Het legde de zwakte in het geldsysteem bloot."

Van der Laan: "Het raakte de kern van het geldsysteem, dat gebaseerd is op vertrouwen. We denken nu anders over bankiers dan toen, om het beleefd uit te drukken, maar in die tijd waren bankiers halfgoden. Dat zij, ook al was het oorlog, de grootste bankfraude uit de ­geschiedenis pleegden, paste niet bij dat beeld."

Van der Laan zag meteen een film voor zich. "Die bankfraude is zo uniek, dat heeft iets enorm filmachtigs." Lürsen: "Het is diefstal in de Tweede Wereldoorlog met als het misgaat de zwaarste sanctie denkbaar: de doodstraf. Dat maakt het spannend en filmisch."

Van der Laan noemt nog een reden om deze oorlogsgeschiedenis te verfilmen. "Ik wilde een film maken over mensen die een principiële keuze maken. Met de vraag waarom ze zichzelf en hun gezin in gevaar brengen. Waarom doen ze dat? Dat houdt mij bezig. We hebben nu vrede, maar ik vraag me vaak af wat ik in oorlogstijd zou doen."

Avonturierszin
Lürsen denkt dat Wally, die de bankfraude bedacht en de spin in het web was, meer motieven had.

"Er speelde ook avonturierszin. Wally was een gefrustreerde bankier, die waarschijnlijk ook iets ijdels had. En wat zeker ook speelde bij veel bankiers was dat ze het niet pikten dat de Duitsers de baas werden in het land."

Van der Laan: "Het gevoel van: het is ons land!" Lürsen: "Ja, maar ook het gevoel dat zij boven het volk stonden en dat de macht nu was overgenomen door een stelletje door de nazi's gestuurde klootzakken."

"Met aan de top van het financiële systeem minkukels uit de NSB die niet eens uit de bancaire wereld kwamen, zoals Meinoud Rost van Tonningen, de directeur van De Nederlandsche Bank. Wally en Gijs maakten een scherpe keuze door ertegen in verzet te gaan, desnoods tot in de dood."

Een spectaculair historisch verhaal is één ding, de vertaling ervan in een meeslepende film een tweede. Dat ging niet vanzelf, zegt Van der Laan.

"We hebben lang gezocht naar de juiste invalshoek. In het begin zaten we te veel op het spoor van de geschiedenis van de financiële steun aan het verzet. Door het verhaal in te dampen tot de bankfraude met als emotioneel hart de relatie tussen Wally en Gijs kregen we de goede lijn te pakken."

Lürsen: "In historische films voor een groot publiek - en zo'n film hebben wij willen maken - is er altijd een spanning tussen drama en wat er precies is gebeurd."

Dat wil niet zeggen dat zij een loopje hebben genomen met de werkelijkheid, zegt Van der Laan. "Het gaat om het vereenvoudigen ervan. Die bankfraude was een enorm ­ingewikkelde constructie. Het draaide om 27 schijnfirma's met in het midden een fictief pensioenfonds. Dat kun je niet uitleggen in een film."

Lürsen: "Iemand legt in de film de essentie in twee zinnen uit. Je kunt het vergelijken met het jatten van fiches uit een casino, die je vervolgens bij datzelfde casino inwisselt."

Van der Laan: "Het spoor van het geld volgen heeft Marieke (scenarist Marieke van der Pol, red.) erin gebracht. Ook heeft zij de relatie tussen de broers in het centrum van de film gezet. Wally was de avontuurlijke van de twee. Gijs was niet bang, maar wel een formalist. Hij was van de regels."

Tragische ondergang
Dat de broers worden gespeeld door Barry Atsma en Jacob Derwig stond meteen vast, zegt Van der Laan. "Barry wordt als acteur een beetje onderschat. Net als bij Tom Hanks hebben zijn personages een openheid en toegankelijkheid. Daardoor wordt weleens over het hoofd ­gezien hoe goed hij is. Dat zie je ­vaker bij acteurs die iets makkelijks in de omgang hebben en niet artiesterig zijn."

Producent Sytze van der Laan: 'We hebben lang gezocht naar de juiste invalshoek.' Beeld Getty

Lürsen: "Hij heeft charisma en dat is fijn voor de rol van Wally, die veel flamboyanter is dan de formele Gijs, die worstelt met interne conflicten, die Jacob mooi voelbaar maakt."

Bankier Van Het Verzet eindigt kort na de oorlog, zodat de tragische ondergang van Gijs van Hall als burgemeester van Amsterdam buiten beeld blijft. Hij wist zich geen raad met de provorellen en moest in 1967 onder druk van de ­regering opstappen. Dat de provo's de man die zijn leven had gewaagd voor de vrijheid als een onderdrukker zagen, was schofferend en getuigde niet van historisch besef.

Lürsen zegt dat een van de eerste scriptversies van Bankier Van Het Verzet begon in 1967 met Van Hall op een balkon, die beneden op straat demonstranten ziet met een spandoek waarop hij voor fascist wordt uitgemaakt. Hij ­reageert met de opmerking dat de demonstranten geen idee hebben waarover ze het hebben.

Lürsen: "Voor fascist worden uitgemaakt terwijl je vijf jaar met gevaar voor je ­leven fascisten hebt bestreden. Ongelofelijk."

Waarom deze episode niet in de film is terechtgekomen? Van der Laan: "Dan zou het een film over Gijs worden, maar Wally is de hoofdpersoon. De film vertelt zijn verhaal."

Lürsen: "Dit zou fantastisch verteld kunnen worden in een serie over opeenvolgende generaties. Zoiets als Heimat. Wat zou ik dat graag maken!"

Lees ook de recensie van Bankier Van Het Verzet: 'Onversneden heldenepos met iets te weinig nuancering'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden