Reconstructie

De aftocht van topbankier Rijkman Groenink

Al bijna acht jaar is het Stedelijk Museum gesloten. Hoe bankier Rijkman Groenink na bewezen diensten werd afgedankt.

Rijkman Groenink. Beeld anp

Rijkman Groenink laat niets merken. Met een stalen glimlach werkt hij de vergadering af. Maar hij is ziedend. Des duivels.

Plaats van handeling: de werkkamer van cultuurwethouder Carolien Gehrels (PvdA), met uitzicht over de binnenstad van Amsterdam. Het is november 2008. De vorige avond is Groenink telefonisch getipt over een agendapunt dat Gehrels wil toevoegen: zijn positie als voorzitter van de raad van toezicht van het Stedelijk Museum.

Een paar dagen daarvoor is De prooi verschenen, het boek waarin de ondergang van ABN Amro is gereconstrueerd. Het schetst een desastreus beeld van Groenink als topman bij de bank en doet definitief afbreuk aan zijn toch al gehavende imago. En nu wil Gehrels hem zijn prestigieuze nevenfunctie afnemen. Groenink vindt het zeer onverdiend.

Miljoenen
Zes jaar eerder is hij als vette vis binnengehaald bij het Stedelijk. De komst van de banktopman opent deuren naar vermogende ondernemers en bedrijven, is de gedachte. Daarmee kunnen miljoenen worden geworven om de verbouwing van het museum te realiseren.

Hannah Belliot, voorgangster en partijgenoot van Gehrels, leert Groenink in 2003 kennen. Omdat de wethouder geen enkele kennis heeft van de bancaire wereld, waarschuwt haar assistente: 'Hannah, let op: nu komt Rijkman Groenink, de hoogste baas van ABN Amro.' Belliot: 'Jaja.' Toch verbastert ze zijn naam tot die van de omstreden baas van taxibedrijf TCA: 'Dag, meneer Grijpink.' Groenink glimlacht zich erdoorheen.

Als ze elkaar iets later ontmoeten op het hoofdkantoor van de bank op de Zuidas, gaat het weer mis. Door haar associatie met geld begroet Belliot hem als 'meneer Rijkman'. Hij kan er wel om lachen. Belliot zal er een running gag van maken.

Groenink doet als voorzitter van de raad van toezicht en lid van de sponsorcommissie van het museum waarvoor hij is gehaald: met onder anderen vastgoedhandelaar Cor van Zadelhoff haalt hij in korte tijd 22,6 miljoen euro op.

Groeninks periode bij het Stedelijk kent ook dieptepunten. Zijn raad van toezicht komt veelvuldig in botsing met Gijs van Tuyl, de in 2004 aangetreden museumdirecteur. Datzelfde jaar is het museum gesloten, in afwachting van de verbouwing. In het oude PTT-gebouw bij het Centraal Station heeft het Stedelijk een tijdelijk onderkomen.

Van Tuyl raakt al snel teleurgesteld. Hij is bij het Kunstmuseum Wolfsburg weggelokt met de belofte dat het Stedelijk in 2008 weer opengaat aan het Museumplein. Hij mag straks het lint doorknippen. Maar door de trage verbouwing raakt 2008 steeds verder uit zicht. Zijn aankoopbudget voor kunst is bovendien door de gemeente gehalveerd tot 1 miljoen euro en een deel daarvan gaat naar het openhouden van het tijdelijke onderkomen.

Internationaal
In 2005 gaat Van Tuyl in zee met de Broere Foundation, van de gefortuneerde familie Broere. Hij meent een gouden deal te hebben gesloten. Met geld van de Broeres koopt hij kunst voor de stichting, die het Stedelijk in bruikleen krijgt. Daarmee kan de collectie op internationaal niveau blijven, denkt Van Tuyl.

De raad van toezicht denkt daar anders over. De leden koesteren grote argwaan jegens de foundation. Van Tuyl biedt toegang tot beroemde kunstenaars en hun werken, die in waarde vermeerderen als het Stedelijk ze koopt en exposeert. De Broere Foundation kan de kunst na verloop van tijd opeisen waarna het museum het nakijken heeft.

Ze gebruiken jou, het museum en de aanwezige kennis, waarschuwt een lid van de raad van toezicht. 'Broere wilde de kluis kraken,' zegt een ander lid tegen Van Tuyl.

Die vindt dat een waanidee en houdt voet bij stuk: 'Jullie moeten me vertrouwen, het komt goed.' Maar zijn toezichthouders willen dat hij het contract met de foundation openbreekt. De kunst moet aan het Stedelijk worden geschonken, anders is het einde oefening. De foundation weigert en de samenwerking wordt stopgezet, tot frustratie van Van Tuyl.

De raad van toezicht heeft ook klachten over de snelheid waarmee de directeur het verouderde personeelsbestand (gemiddelde leeftijd: 57) reorganiseert en verjongt. En er is wrevel over Van Tuyls bombastische belofte het Stedelijk weer in de Champions League te laten spelen.

Van Tuyl en zijn toezichthouders vinden elkaar wel in de grote zorgen over de exploitatie zodra de verbouwing klaar is. Er moeten jaarlijks 600.000 bezoekers komen, bijna een verdubbeling van het aantal dat kort voor de sluiting werd gehaald. Het maakte een jaarlijkse kaskraker noodzakelijk. En dan nog: wat zijn de kosten van het nieuwe gebouw? Wat is de rekening voor de klimaatregeling, de verwarming, de suppoosten?

Grootste zorgenpunt zijn de jaarlijkse onderhoudskosten van 1,2 miljoen euro. De vraag wie die gaat betalen, leidt tot een nog altijd niet beslecht conflict. De raad van toezicht laat twee externe bureaus een berekening maken van de exploitatie. De uitkomsten lopen sterk uiteen, maar beiden voorzien een fors tekort. 'Een zwaard van Damocles boven het Stedelijk,' noemt een oud-bestuurder van het museum de toekomstige exploitatie.

Groenink spreekt Gehrels er verscheidene keren op aan. Ze reageert afhoudend. Er gaat al zo veel geld naar de verbouwing. 'Ik ga niet om meer geld vragen bij de gemeenteraad.' Groenink: 'Het moet, dit hou je niet vol.' Bij een toevallige ontmoeting met burgemeester Job Cohen en wethouder Lodewijk Asscher (Financiën) wijst hij hun erop. 'Dit gaat fout.' Ze horen hem vriendelijk aan, zonder iets te beloven. Asscher vindt het niet iets om zich grote zorgen over te maken, nu het gebouw nog niet eens is opgeleverd.

Het financiële geschil is de reden dat het huurcontract voor het vernieuwde Stedelijk nog altijd niet is getekend.

Bedelen
De oplossing die Gehrels heeft bedacht voor een dreigend tekort in het bouwbudget - haal nog eens 7 miljoen op bij het bedrijfsleven en particulieren - stuit op onbegrip bij Groenink en Cor van Zadelhoff, donateur van vijf ton en voorzitter van de fondsenwervingscommissie. Van Zadelhoff: 'Nog eens gaan bedelen? Ze zien ons aankomen.'

Eind 2007 verliest Rijkman Groenink zijn baan als bankier, doordat ABN Amro opgaat in Fortis. Hij incasseert 20 miljoen, terwijl hij te boek staat als degene die dé bank van Nederland heeft verkwanseld. In de dynamiek die ontstaat na verschijning van De prooi,vragen betrokkenen zich af: kan deze man nog langer het uithangbord van het Stedelijk Museum zijn?

In de raad van toezicht benoemt Groenink de vraag zelf. 'Als het Stedelijk belangrijker wordt voor mij dan ik voor het Stedelijk, ben ik weg.' Dat hoeft niet, bezweren de andere leden. Wel komt de vraag op hoe de andere betrokken partijen erover denken: de gemeente en de museumdirectie. Een voorstel dat te onderzoeken, wordt afgeschoten. Groenink kan blijven.

Het is uitstel van executie. Van Tuyl loopt buiten de raad van toezicht om naar Gehrels en burgemeester Job Cohen, om te zeggen dat Groenink potentiële sponsors afschrikt. De Bankgiro Loterij weigert zaken te doen zolang Groenink erbij betrokken is. Met Cohen concludeert Gehrels dat er een ander boegbeeld moet komen. Nu willen drie partijen van Groenink af: mogelijke sponsors, de museumdirectie en het stadsbestuur.

Aan de vooravond van een reeds geplande vergadering met Groenink informeert Gehrels haar vertrouweling in de raad van toezicht, Marry de Gaay Fortman: ze gaat Groenink de volgende dag de wacht aanzeggen. De Gaay Fortman, advocaat en partner bij Houthoff Buruma, waarschuwt direct Groenink. Terugblikkend zegt ze: 'Dat vond ik de koninklijke weg.'

Formeel kan alleen de raad van toezicht Groenink ontslaan. Maar hij beseft dat zijn positie onhoudbaar is geworden: 'Ik moet mijn consequenties trekken,' zegt hij tegen De Gaay Fortman. Zij is opgelucht; nu hoeft de raad hem niet weg te sturen.

De volgende ochtend meldt Groenink zich met De Gaay Fortman bij Gehrels. Alsof er niets aan de hand is, loopt hij de vergaderagenda langs. 'Ik wil nog een punt toevoegen,' zegt Gehrels. 'Dat weet ik,' zegt Groenink. 'Maar we werken eerst de andere punten af.'

Eén daarvan betreft het starten van de zoektocht naar het vinden van een nieuwe museumdirecteur. Van Tuyl heeft lang gehoopt op verlenging van zijn vijfjarige contract. 'Jij staat er bij Gijs, bij de opening,' heeft Groenink hem eerder beloofd. Wat niet beklijft, is Groeninks toevoeging: 'Al weet ik niet in welke hoedanigheid.' Voorwaarde is namelijk dat het museum in 2009 opengaat. De trage verbouwing gooit roet in het eten. En de raad van toezicht is boos over het solistische optreden van Van Tuyl met de Broere Foundation. Hij moet weg, is de eensluidende mening.

Op de valreep dwingt Groenink Van Tuyls vertrek af, door de opvolgingsprocedure in gang te zetten. Als Gehrels daarmee akkoord is gegaan, is Groenink klaar: 'Ik bied bij deze mijn ontslag aan.'

Afscheidsdiner
Gehrels stelt een afscheidsdiner in de ambtswoning van de burgemeester in het vooruitzicht. Groenink bedankt voor de eer. In een persbericht stelt hij om 'persoonlijke redenen' te vertrekken.

Kort voor de kerst van 2008 wordt Groenink uitgezwaaid bij de bouwput van het Stedelijk, waar net het diepste punt is bereikt. Met uitgestreken gezichten overladen Van Tuyl en Gehrels hem met lof, in aanwezigheid van de pers. Gehrels: 'Ontzettend bedankt.'

Tijdens een diner bij restaurant Halvemaan in Buitenveldert neemt Groenink niet lang daarna afscheid van zijn collega-toezichthouders. Groenink, die het museum eerder 2,5 ton heeft gedoneerd waar op zijn verzoek geen ruchtbaarheid aan is gegeven, vertelt dat hij zijn donatie verdubbelt als het museum af is. 'Want het is niet bedoeld om het exploitatietekort van mevrouw Gehrels te dekken.' Aan tafel wordt gegniffeld.

Elco Brinkman is zijn beoogde opvolger als voorzitter. De CDA'er biedt een mooie ingang richting de regering. Alles is in kannen en kruiken, tot en met het fiat van het college. Tot Brinkman bij een ontbijtsessie met zijn toekomstige collega's tussen neus en lippen door meldt dat er een onderzoek loopt naar het in financiële problemen geraakte Philadelphia Zorg. Daar geeft hij leiding aan de raad van commissarissen.

De schrik slaat verschillende leden om het hart. Na Groenink kan het museum zich geen gedoe meer permitteren. Bovendien ontstaat twijfel over het grote aantal bijbanen van Brinkman; is dat niet te veel? De oud-minister wordt kort daarop telefonisch afgeserveerd.

Dezelfde avond wordt oud TomTomtopman en donateur Alexander Ribbink gebeld. Haast is geboden, heeft Gehrels de raad van toezicht laten weten. Dat komt het museum nog bijna duur te staan. Als Ribbink het persbericht over zijn benoeming controleert op onjuistheden, treft hij er twee maal de naam Brinkman in aan.

 
De leden koesteren grote argwaan jegens de foundation
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden