PlusGeschiedenis

De 100ste sterfdag van Anna Reynvaan, de Amsterdamse Florence Nightingale

Dit jaar wordt herdacht dat het twee eeuwen geleden is dat Florence Nightingale werd geboren. In Nederland wordt dit jaar ook stil gestaan bij de honderdste sterfdag (19 maart) van de Amsterdamse verpleegpionier Anna Reynvaan.

Kinderzaal van het Buitengasthuis, circa 1890. Anna Reynvaan staat links in een donkere jurk, met een kind op haar arm.

De Amsterdamse verpleegkundige Anna Reynvaan wordt als pionier van de moderne verpleging vaak vergeleken met haar beroemde Britse collega Florence Nightingale. De overeenkomsten tussen de twee vrouwen zijn frappant: beiden leefden grotendeels in de negentiende eeuw, kwamen uit een welgesteld nest, bleven ongehuwd en kozen relatief laat en tegen de zin van hun familie, voor werken in de verpleging. Van beiden gaat het verhaal dat ze bij nacht en ontij, slechts gewapend met een olielampje, over donkere ziekenzalen patrouilleerden.

Reynvaan, dochter van een tabakshandelaar, was tussen 1883 tot 1895 adjunct-directrice van het Buitengasthuis in Amsterdam, later het Wilhelmina Gasthuis, en zette zich met hart en ziel in om de ziekenzorg in de stad te verbeteren. Na 1895 zat ze in diverse commissies en besturen van organisaties die zich met verpleging en vooral met maatschappelijke zorg bezighielden.

Ze was bescheiden over haar bijdrage aan de modernisering van de verpleging, maar haar tijdgenoten dachten daar anders over. De verering voor haar persoon begon al tijdens haar leven. Op haar zeventigste verjaardag werd ze verrast met een groots huldebetoon in de met bloemen en groen rijkversierde kerkzaal van het Wilhelmina Gasthuis.

Jan Kuiper, de geneesheer-directeur van het Wilhelmina Gasthuis, een van de tien sprekers, stak de loftrompet over Reynvaans grote verdienste voor het ziekenhuis aan de Eerste Helmersstraat. Tien jaar voor Kuipers aantreden in 1893 , was zij begonnen als adjunct-directrice in het Buitengasthuis, een verzamelplaats van ongeneeslijk zieken, krankzinnigen en lijders aan besmettelijke ziekten. 

Met de hygiëne en patiëntenzorg was het destijds droevig gesteld. Met Kuipers voorganger, Jacob van Deventer, en diens vrouw Antonia Stelling (ook verpleegster) had ze de ergste misstanden de kop in weten te drukken. Een van de vernieuwingen was de introductie van uniformen voor het personeel.

De veranderingen riepen veel verzet op. Nadat Reynvaan nachtdiensten had ingevoerd, waarbij zij zelf in de kleine uurtjes de controle deed, dreigden enkele personeelsleden haar zelfs ‘de poten te breken’.

Eerste gediplomeerde

In de tweede helft van de negentiende eeuw werd ziekenzorg nog vooral thuis gegeven; het werk in een gasthuis stond in een slecht daglicht. De komst van de eenjarige verpleegstersopleiding door de Noord-Hollandsche Vereeniging Het Witte Kruis in 1878 bracht daar verandering in.

Hoewel Anna’s vader niet stond te juichen, gaf hij zijn dochter toch toestemming de opleiding te volgen. In 1880 behaalde zij het Witte Kruisdiploma en daarmee was ze een van de eerste gediplomeerde verpleegsters van Nederland.

Sinds 1992 is er een jaarlijkse Anna Reynvaanlezing in Amsterdam en aan haar naam zijn prijzen verbonden. Reynvaan was zonder twijfel een belangrijke pionier bij de vroege professionalisering van de ziekenverpleging, maar de vergelijking met Florence Nightingale gaat niet helemaal op. 

Nightingale geldt als de grondlegster van het verpleegkundig beroep en verpleegkundigen over de hele wereld vieren op 12 mei – haar ­verjaardag – de Internationale Dag van de Verpleging. Ze trotseerde de gevaren van het slagveld om tijdens de Krimoorlog (1853-1856) de verpleging aan te pakken, stichtte de eerste verpleegstersopleiding, streed voor salarissen voor verpleegsters, leverde een bijdrage aan de medische statistiek, schreef brieven en boeken en adviseerde de overheid over gezondheidskwesties.

Reynvaan was behoudender van aard. Ze zag de verpleegkunde als een roeping en het beroep als ‘typisch vrouwelijk’, ondergeschikt aan de arts. Kwesties als salariëring, arbeidsomstandigheden en maatschappelijk aanzien vond ze minder belangrijk. Reynvaans drijfveren waren vooral haar sociale bewogenheid en de taak patiënten en personeel te beschaven.

Geen actief propagandiste

Reynvaan was een markante organisator, maar geen visionair: ze heeft geen visie op de verpleging ontwikkeld, geen statistisch onderzoek gedaan of lesboeken geschreven. Ze was geen actieve propagandiste van het verpleegkundig beroep en liet regelmatig de mogelijkheid schieten om juist als adjunct-directrice van het grootste ziekenhuis van Amsterdam de verpleging te promoten.

Zo schitterde ze door afwezigheid bij de Nationale Tentoonstelling voor Vrouwenarbeid in 1898 in Den Haag: ze liet weten dat ze een kinderpartijtje moest organiseren. En toen ze in 1899 voorzitter werd van de Bond van Directrices en Adjunct-Directrices deed ze niets om deze club uit te laten groeien tot een krachtige organisatie. De bijeenkomsten waren vooral gezellig.

Reynvaan bezweek op 19 maart 1920 aan de gevolgen van de Spaanse griep.

Nannie Wiegman is verpleegkundige en historica. Dit is een bewerking van haar artikel uit de Ons Amsterdamserie Markante Amsterdammers.

Nederlandsche Bond voor Ziekenverpleging

Anna Reynvaan en haar kompaan Jeltje de Bosch Kemper waren in 1893 nauw betrokken bij de oprichting van de Nederlandsche Bond voor Ziekenverpleging. De organisatie, met een eigen vakblad moest de beroepsgroep – katholieke en particuliere zusters, protestantse diaconessen, leken- en wijkverpleegsters – verbinden. Daar was alle reden toe, want de ziekenzorg maakte een chaotische beginperiode door. Er was in korte tijd grote behoefte ontstaan aan opgeleide verpleegsters, maar het Witte Kruis en het Rode Kruis konden de vraag niet aan. Verpleegstersopleidingen schoten als paddenstoelen uit de grond. Aan die wildgroei wilden Reynvaan en De Bosch Kemper met de oprichting van de bond een einde maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden