PlusAchtergrond

‘CSI Rijksmuseum’: is dit de hoed van de voorvader van Willem-Alexander?

Werd Johan van Oldenbarnevelt onthoofd met het zwaard dat in het Rijksmuseum ligt? En komt die zilveren schaal werkelijk van de zilvervloot van Piet Heyn? Tv-programma: Historisch Bewijs zoekt het uit.

Zes objecten uit het Rijks worden onderworpen aan de meest geavanceerde technieken. Beeld AvroTros

Ga er maar aan staan. In meerdere musea in Nederland worden objecten tentoongesteld die worden toegeschreven aan historische gebeurtenissen en figuren, maar klopt dat daadwerkelijk? Op die vraag zoekt een team van drie deskundigen van het Rijksmuseum het antwoord.

Martine Gosselink, de aanstaande directeur van het Mauritshuis, is hier nog hoofd geschiedenis van het Rijks, Stephanie Archangel is conservator en thuis in archieven en Robert van Langh leidt een wetenschappelijk team dat materiaal tot in detail kan ontleden. Om misverstanden te voorkomen: het speurwerk wordt niet verricht omdat er zo nodig een tv-programma moest komen. Het is andersom, Historisch Bewijs (AvroTros) sluit aan bij onderzoekswerk dat toch al plaatsvindt.

Gosselink: “Musea willen de waarheid laten zien. Dat was vroeger niet anders, maar de omstandigheden zijn veranderd. We hebben door de technologische vooruitgang veel meer mogelijkheden om materiaal te onderzoeken. Maar dat niet alleen, vroeger was een reliek heel belangrijk omdat het zo dicht stond bij bijvoorbeeld Piet Heyn of Michiel de Ruyter. Toen zou het echt een schok zijn geweest om te ontdekken dat een reliek niet echt is. Wij kijken daar nu anders tegenaan, voor ons verandert de waarde niet, er wordt slechts informatie toegevoegd.”

Het drietal dook in zes belangrijke objecten. Woensdag is te zien hoe ze meer te weten komen over het beulszwaard van het Rijksmuseum dat in 1619 gebruikt zou zijn om Johan van Oldenbarnevelt te onthoofden. In latere afleveringen van Historisch Bewijs liggen verfzakjes van Rembrandt, een zilveren schaal van Piet Heyn, de hoed van Ernst Casimir, de boekenkist van Hugo de Groot en de tong en vinger van de gebroeders De Witt onder de loep. Sommige van deze voorwerpen liggen in andere musea, maar gezien hun historisch belang worden ze ook meegenomen in het onderzoek.

Waar moet je beginnen als je wilt bewijzen dat iemand in 1619 al dan niet met een bepaald zwaard is onthoofd? Ooggetuigen zijn er niet meer. “Bijvoorbeeld in de archieven,” zegt Archangel, die niet alleen de beschikking had over documenten in het Rijksmuseum, maar ook hulp kreeg van andere musea, het Nationaal Archief en het Stadsarchief. “We kwamen erachter dat ons zwaard in het bezit is geweest van een Haagse burgemeester, dus zochten we hulp bij de archivarissen in Den Haag.”

Robert van Langh onderzocht het zwaard intussen met hulp van de microscoop op gebruikssporen en riep de hulp in van een Engelse expert op het gebied van (beuls)zwaarden.

“Ook bij de andere voorwerpen verliep het onderzoek op een dergelijke manier,” vertelt Gosselink. “Natuurlijk liggen de historische bewijzen niet voor het oprapen, maar je kunt de oplossing ook benaderen door dingen uit te sluiten. Aan de verfzakjes van Rembrandt zitten labeltjes met handgeschreven teksten. Zijn die uit de 17de eeuw, of pas uit een latere tijd? Via handschriftonderzoek kunnen we dat bepalen. En kunnen we de verfsporen in de zakjes qua structuur koppelen aan verf die Rembrandt gebruikte? Het is echt CSI Rijksmuseum.”

Naar veel van de relieken is nooit eerder goed onderzoek gedaan.Beeld AvroTros

Andere romantiek

Gosselink is tevreden met de uitkomsten van de onderzoeken, die per voorwerp zo’n zes tot zeven maanden in beslag namen. “Ik mag ze nog niet delen omdat het programma nog niet is uitgezonden, maar we zijn in alle gevallen dichter bij de waarheid gekomen. Slechts bij één voorwerp hebben we sluitend bewijs, bij de andere vijf kunnen we spreken van ‘zeer grote waarschijnlijkheid’.”

Toch, verliest zo’n zwaard niet aan waarde als zou blijken dat Van Oldenbarnevelt er niet mee onthoofd werd? “Voor ons niet,” zegt Archangel.

“Het is een ander soort romantiek als het niet langer gekoppeld kan worden aan die gebeurtenis,” stelt Gosselink. “Het verhaal van het reliek blijft namelijk authentiek. Stel dat het zwaard niet het echte is, dan is het feit dat iemand de moeite heeft genomen om de schijn te wekken nog steeds bijzonder en waardevol om te vertellen.”

De grootste sensatie voelde het team bij de uitkomst van het onderzoek naar de hoed die Ernst Casimir, voorvader van koning Willem-Alexander, zou hebben gedragen toen hij in 1632 met een musketkogel door het hoofd geschoten werd. Gosselink: “Dankzij de nieuwe technieken blijken we tot zoveel meer in staat. We namen aan dat er een kogelgat in de hoed zat en dat er sporen op zaten van bloed en hersenvocht, maar was dat ook echt zo? Of had iemand er met een nagelschaartje een gat in geknipt om de schijn op te wekken? Het antwoord op die vraag hebben we nu.”

Ook bijzonder: hoe zit het nou met die boekenkist waar rechtsgeleerde Hugo de Groot tijdens de Tachtigjarige Oorlog in ontsnapte uit Slot Loevestein?

Gosselink: Het Rijksmuseum en Museum Prinsenhof hebben allebei in de 19de eeuw een kist verworven en in beide gevallen was het idee: dit is dé kist. Slot Loevestein verwierf in de 20ste eeuw ook zo’n kist, al stapten zij als eerste af van het idee dat Hugo de Groot daarin ontsnapt zou zijn. Toch: er zijn drie kisten, welke is nu de echte? Dat is nooit eerder tot op het bot uitgezocht.”

Niet te stellig

De uitkomsten van het onderzoek zullen mogelijk leiden tot verhuizingen van bepaalde relieken, maar zeker gaan ze de informatievoorziening aan de museumbezoekers veranderen.

“We gaan de bordjes aanpassen,” zegt Gosselink. “Overigens waren we al niet te stellig hoor. We schreven tot nu toe bijvoorbeeld bij deze relieken dat het ‘zou gaan’ om het zwaard van Johan van Oldenbarnevelt. De nieuwe verhalen moeten straks ook verteld worden.” Archangel: “Ik heb het gevoel dat ik de Nederlandse geschiedenis nu nog iets beter begrijp.”

Historisch Bewijs, vanaf woensdag, 20.30 uur, NPO 2.

Hoe zit het nou met die boekenkist waar rechtsgeleerde Hugo de Groot tijdens de Tachtigjarige Oorlog in ontsnapte uit Slot Loevestein?Beeld AvroTros
Gosselink: 'Dankzij de nieuwe technieken blijken we tot zoveel meer in staat.'Beeld Elvin Boer
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden