Plus

Correspondent Bram Vermeulen: 'Oorlogen zijn tijdelijk, migratie blijft'

Bram Vermeulen (42), correspondent in Zuid-Afrika, maakte de serie De Trek, over migratie in Afrika. 'Hier beseft iedereen dat wetten en regels een rookgordijn zijn.'

Agadez in Niger is een karavaanstad die al eeuwen bestaat van het vervoer. Het is er normaal om te smokkelen, aldus Vermeulen Beeld David Kleijwegt

'Het is prachtig," kirt Bram Vermeulen tot twee keer toe over iets wat helemaal niet prachtig is. Hij heeft het over alle miscommunicatie die bestaat over migratie in Afrika. Vermeulen zit goedgemutst achter zijn laptop in Kaapstad, terwijl het dak van zijn woning met luide klappen wordt gerenoveerd. Ook al prachtig.

Voor de VPRO maakte Vermeulen de vierdelige serie De Trek, over migratie in Afrika. En daar bestaan nogal wat misverstanden over, zegt hij. "Migratie is het afgelopen jaar een talkshowhit geworden. Het viel mij op dat er telkens vooral over wordt gesproken wat migratie voor óns betekent. Onze angsten. Onze gastvrijheid. De invloed op ónze levens. Waardoor we heel weinig begrijpen van de motieven van mensen om überhaupt te migreren."

Wat wilt u met De Trek laten zien?
"Ik wilde het per se alleen over migranten hebben, niet over vluchtelingen. Het debat wordt heel erg bepaald door de gevolgen van de oorlogen in Syrië, Afghanistan en Irak. Ook al lijkt het nu onvoorstelbaar: oorlogen zijn tijdelijke evenementen. De migratie uit Afrika blijft."

De eerste aflevering over de mensensmokkel vanuit
Agadez in Niger eindigt met de boodschap: migratie in Afrika zal nooit ophouden.
"In Nederland hebben we het over de vraag: hoe gaan we dit oplossen? Maar over vijftig jaar hebben we het nog over migratie, want tegen 2050 is de helft van de wereldbevolking onder de achttien jaar Afrikaan. De hele economie in Niger draait op het smokkelen van mensen."

"Agadez is een karavaanstad die al eeuwen bestaat van vervoer. Dat begon met de slavenhandel. De Nigerijnen vertrekken nauwelijks naar Europa. Zij faciliteren het. Daarbij worden ze gewoon geassisteerd door de overheid. Op de dag van vertrek naar Libië komt er een militaire­ ­escorte, die de smokkelaars naar de grens rijdt om ze te beschermen tegen bandieten in de woestijn."

Wat is het belang van smokkelaars om hun verhaal voor uw camera te vertellen?
"Volgens mij laat het zien dat het in Niger zo normaal is om te smokkelen, dat er geen enkele gêne of angst bestaat om te worden opgepakt."

Is het weleens gevaarlijk geweest uw neus daarin te steken?
"In Agadez liepen we enorm in de kijker. Toen we arriveerden, was er net een aanslag gepleegd op een hotel in buurland Burkina Faso en even daarvoor al in Mali. Niger was in de driehoek de volgende. Ik ben naar de directeur van ons hotel gegaan om te vragen wat dat betekende.

Dezelfde dag nog stond er een Toyota Landis Landcruiser voor de deur met een buitenboordmitrailleur, maar toen wij na een draaidag terugkwamen, lag de complete bemanning te slapen in de schaduw naast de poort. Ze hadden wel een ketting gespannen voor de poort, die hadden ze rood en wit geverfd. Toen dacht ik: nou, hier kan niks gebeuren. Maar serieus: ik geloof altijd in aardig en open zijn. Ik heb me nooit bedreigd gevoeld."

Bovendien jaagt de politie niet op de smokkelaars; ­controleposten worden simpelweg afgekocht.
"Meestal sturen de smokkelaars brommertjes vooruit, ­zodat de busjes met migranten gewoon kunnen doorrijden. Het hele systeem is eromheen gebouwd. Alle mensen die zogenaamd bezig zijn migratie te stoppen, die spelen een toneelstukje. Ik heb ook gesproken met het hoofd van de Eucapmissie van de Europese Unie. Hij zei: wij komen natuurlijk niet om migratie te stoppen, want dan hebben we een veel groter probleem."

Bram Vermeulen in Lagos, Nigeria: 'Dat we dicht bij een oplossing zouden zijn, is totale nonsens.' Beeld David Kleijwegt

Namelijk?
"Agadez is omringd door allerlei jihadistische bewegingen. Je drijft de smokkelaars rechtstreeks in handen van IS, Al Qaida en Boko Haram. Niger herbergt ook nog eens een grote dronebasis van de Amerikanen vanwaar de jihadisten in de gaten worden gehouden. De migratie is maar een bijzaak. Iedereen beseft dat het niet te stoppen is. Alleen Europese politici 'moeten' ons vertellen dat wordt gepoogd de migratie te remmen. Angela Merkel is onlangs in Niger geweest, om maar aan het electoraat te ­laten zien: 'we zijn ermee bezig, jongens. We zijn dicht bij de oplossing.' Totale nonsens."

Het hoofd van de Eucapmissie wilde voor uw camera niks zeggen.
"Nee. Het ligt politiek veel te gevoelig."

Vermeulen schiet nog maar eens in de lach. "Ik heb laatst een stuk geschreven over een foto die is genomen tijdens een bezoek aan Berlijn van de Nigeriaanse president ­Buhari. Die foto zegt alles. Er wordt gedineerd - de Nigeriaanse president links, rechts Merkel met haar ministers. Rechts is iedereen druk in de weer met papieren en regels. Links heeft niemand een pen!"

Wat zegt dat?
"Wij geloven dat we rampen en crises kunnen ondervangen door regelgeving. Als er iets gebeurt in Nederland - zeg de vuurwerkramp in Enschede - komt er een onderzoekscommissie die maanden uitzoekt hoe het heeft kunnen plaatsvinden. Het antwoord is dan altijd: omdat de regels niet zijn gevolgd. En dus komt de aanbeveling: meer regels."

"In Afrika beseft iedereen dat wetten en regels een soort rookgordijn zijn. Dat je ongeluk, crises en rampen niet kunt vangen in regelgeving. Ik vroeg een migrant in Senegal waarom hij op een veel te zwaar beladen boot ging zitten. De kans op verdrinking was toch heel groot? Zijn antwoord: 'Ach, als God het wil. Daar heb ik toch zeker geen invloed op?'"

Wat is de keerzijde van al die miscommunicatie?
"De vierde aflevering gaat over uitzetting. Daarin trekken we in Nigeria op met een moeder met vier dochters. Ze spreken met Haags accent en kunnen Papegaaitje leef je nog zingen. Terwijl de rechtszaak tegen uitzetting nog liep, zijn ze van hun bed gelicht en op het vliegtuig naar Lagos gezet. Dat greep mij aan. Ik besefte toen dat ik al vijftien jaar rondreis om allerlei vreemde oorden te begrijpen, maar dat ik soms mijn eigen land niet meer begrijp. Ik dacht dat er zoiets was als een kinderpardon. Deze meisjes zijn twee, vijf, zeven en acht jaar."

Wat kunt u voor hen doen?
"Niet veel, we hebben geld ingezameld voor school. Maar het is eindig. In Lagos is een aparte aankomsthal gebouwd om Nigerianen die worden uitgezet op te vangen. De Britten willen 30.000 Nigerianen uitzetten, Merkel wil er 10.000 uitzetten. Ik weet de cijfers van Nederland niet, maar dat loopt ook in die aantallen. Dat is de keerzijde van het verhaal over ónze angsten. Meisjes die perfect ­Nederlands spreken, worden zonder opleiding of onderdak gedumpt en zoek het maar uit."

U heeft een bewogen jaar. Tijdens de staatsgreep in Turkije, waar u tussen 2008 en 2013 correspondent was, was u de man ter plaatse voor de NOS.
"Dat noemen ze reporter's luck."

U was eigenlijk op vakantie.
"De vakantie zat er net op. We reden Istanboel in en ik merkte meteen wel dat het druk was bij de brug over de Bosporus. Toen begon die idiote avond. Ik heb eerst twintig minuten naar mijn telefoon zitten staren: moet ik nou de NOS bellen? Uit fatsoen heb ik het maar gedaan. Vervolgens ben ik tot vier uur 's nachts niet meer van de zender geweest."

"Normaal meld je een nieuwsfeitje en valt er daarna niet heel veel hard nieuws meer te vertellen. Dit had een kop en een staart binnen vier uur."

Zijn dit soort momenten typerend voor wat u trekt aan werken in conflictgebieden?
"Het moment van de staatsgreep was politiek gezien natuurlijk heel interessant; daar gaat de adrenaline van stromen. In Zuid-Afrika zit ik toch meer in de nieuwsperiferie. In principe willen opdrachtgevers niks van je, tot je met een item komt waarvan je zegt: dit is belangrijk. In die zin is Zuid-Afrika een rustigere basis."

Ik sprak u rond het overlijden van Jeroen Oerlemans, die u goed kende. Heeft die gebeurtenis uw gedachten over werken in conflictgebieden veranderd?
"Jeroen was oorlogsfotograaf. Hij werkte in de frontlinie, zoals oorlogsjournalist Hans Jaap Melissen. Ik ben journalist in gebieden waar je soms conflicten hebt. Daarmee ontkom je niet aan gevaarlijke situaties, maar het zijn twee verschillende beroepen. Ik denk dat iedereen nog beter nadenkt voor ze in oorlogsgebieden gaan werken. Het maakt de gebeurtenis niet minder verschrikkelijk. ­Jeroen had drie kinderen en heeft na zijn ontvoering in Syrië vier jaar rustig aan gedaan. Ongelooflijk tragisch."

De Trek, vanaf 6 november vier weken op zondag, 20.15 uur, NPO2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden