Review

Connie Palmen: Het geluk van de eenzaamheid***

Willem Jan Otten: Onze Lieve Vrouwe van de Schemering****

Willem Jan Otten (1951) en Connie Palmen (1955) hebben onafhankelijk van elkaar een essayboek gepubliceerd waarin ze de verschillen (en de eventuele overeenkomsten) tussen literatuur en lectuur proberen te verwoorden. Niet omdat ze neerkijken op populaire cultuur. Otten besteedt zelfs enthousiast aandacht aan publieksboeken en -films. 'Ik vond Back to the future een wijze film,' zegt hij al vrij vroeg in Onze Lieve Vrouwe van de Schemering. Aan Harry Potter besteedt hij zelfs een compleet essay.

Harry Mulisch, een vertegenwoordiger van de zogenoemde hoge cultuur, krijgt daar een veeg uit de pan: 'Er is geen enkele reden om haar werk (te weten het werk van J.K. Rowling, AS) lager aan te slaan dan De ontdekking van de hemel, het doet bovendien niet aan intellectuele borstklopperij en is geestiger.'

Voor Otten zit de zaak al met al een beetje anders in elkaar dan voor Palmen (over haar verderop meer). Daar komt bij dat hij religieus is; als volwassene heeft hij zich bekeerd tot het katholicisme. Smeuïg vertelt hij over zijn avonturen die hij op die manier beleeft. Zo beschrijft hij hoe hij een Jezusbeeld, zonder kruis (dat te zeer verwaarloosd bleek), op de houten muur van zijn werkkamer heeft gespijkerd: 'Ik heb mij ervan vergewist dat de buren van de overkant mij niet zagen scharrelen - ik wilde beslist niet betrapt worden.'

Literatuur (of kunst in het algemeen) kan voor Otten niet worden losgekoppeld van zijn eigen religieuze gevoelens. Dat betekent echter niet dat er volgens hem door literatuur automatisch oplossingen worden aangereikt. Evenmin mikken schrijvers op de grootste gemene deler, want: 'Als iets literatuur dodelijk vervelend kan maken, dan is het wel: schrijvers die opereren vanuit een geloofwaardige wereld.'

Zo zijn er meer zaken waaraan een schrijver of een kunstenaar zich beter niet kan bezondigen. Op een gegeven moment heeft Otten het over de naar zijn smaak minder geslaagde Jeanne d'Arcverfilming van Carl Dreyer. De film is definitief mislukt, stelt Otten, wanneer Dreyers Jeanne het meest zielloze wordt wat een personage maar kan worden: een slachtoffer.

Onze Lieve Vrouwe van de Schemering zit vol prikkelende waarnemingen en biedt een goed inzicht in hoe romans, gedichten, toneelstukken en films kunnen werken of hoe ze worden gemaakt.

Uiteindelijk lijken de opvattingen van Otten niet zo gek veel te verschillen van die van Palmen. Literatuur is er voor haar om te laten zien hoe allerlei waanideeën kunnen ontstaan. Het geluk van de eenzaamheid is bedoeld, stelt ze zelf, 'als verzet tegen een toenemend populisme en de heersende tirannie van de middelmaat, tegen de ophemeling van het populaire, gewone en zogeheten echte, tegen de dictatuur van de consumentenmarkt, tegen de vulgaire minachting voor het uitzonderlijke.' Denk Kluun, voeg ik daar ter verduidelijking aan toe.

Vrijwel overal was ik het met Palmen eens. Helaas staan er in het boek wel enkele onzorgvuldige uitglijders. Palmen stelt bijvoorbeeld dat Vladimir Nabokov in een essay uit 1981 de vloer aanveegt met Fjodor Dostojevski. Nabokov was toen al vier jaar dood.

Maar misschien heeft dit soort fouten voornamelijk te maken met Palmens soms slordige en bovendien niet overal even enerverende stijl.

Dat is spijtig, die stijl, daar ze wel degelijk met verve een sterk pleidooi houdt vóór eenzaamheid, vóór kwaliteit en tégen dogma's, conventionele verhalen en clichés.

Bijna aan het eind: 'Er ís een massa. De middelmaat bestaat. En als de middelmaat gelukkig wordt van kitsch, wie ben ik dan om haar dat te ontzeggen.' Maar schrijvers, uitgevers en hoogleraren die het verschil tussen pulp en literatuur ontkennen, voegt ze daaraan toe, zijn charlatans. Dat maakt Palmen in Het geluk van de eenzaamheid heel goed en overtuigend duidelijk. (ARIE STORM)

Connie Palmen: Het geluk van de eenzaamheid***
Athenaeum-Polak & Van Gennep; € 12,50.

Willem Jan Otten: Onze Lieve Vrouwe van de Schemering***
Van Oorschot, € 17,50.

undefined

null Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden