Plus

Computerexpert onderzoekt oude meesterwerken: na Vermeer nu Rembrandt

Computerexpert Richard Johnson Jr. (67) ontwikkelde software die onderzoek naar oude meesterwerken veel makkelijker maakt. Na Vermeer waagt hij zich nu aan Rembrandt.

De astronoom van Johannes Vermeer Beeld Louvre

Een canvas is als een tapijt. Er zit een weefpatroon in, opgebouwd uit draden. Handig als je een eeuwenoud meesterwerk wilt controleren op bijvoorbeeld echtheid.

Vaak gebruikten schilders doek van eenzelfde rol. Als twee werken van dezelfde rol canvas blijken te komen, is dat een stap op weg naar authenticiteit.

Jaren geleden moest je met de hand en een microscopische bril al die draden afzonderlijk bekijken. Enorm tijdrovend, en niet altijd accuraat. Richard - Rick - Johnson Jr. heeft daar iets op bedacht.

De hoogleraar aan de Cornell University in New York ontwikkelde een softwareprogramma dat het tellen en vergelijken voor je doet aan de hand van enkele basisstappen. Wat uren duurde, is nu in een paar minuten gepiept.

Baanbrekende publicatie
Het komt weinig voor, beaamt computerdeskundige Johnson: een kunstkenner die thuis is in de wereld van algoritmen, wiskunde en programmeren. De afgelopen dagen was Johnson in Nederland op uitnodiging van het RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis.

Hij presenteerde een online publicatie over de werken van Johannes Vermeer. Johnson en zijn team vonden acht combinaties van werken die per paar van eenzelfde rol canvas komen.

Zo bleek het canvas gebruikt voor De geograaf en De astronoom afkomstig van een rol. In kunsthistorische kringen is het een baanbrekende publicatie. Vermeer schilderde maar weinig. Zijn oeuvre bestaat uit 34 schilderijen. Vaak zat er een lange tijd tussen de totstandkoming van de werken. Gedacht werd dat er daardoor geen matches zouden zijn tussen doeken.

Johnsons systeem werkt als volgt: zijn team maakt een röntgenfoto van een schilderij. De draden van het doek worden door de computer geregistreerd per geweven baan.

Barcode
Elke baan krijgt een kleur. Zo ontstaat een patroon dat op een barcode lijkt. Als meerdere doeken van één canvasrol komen, herkent de computer die 'code'.

Op die manier wist Johnson in de National Gallery in Londen al eens een betwijfelde Nicolas Poussin te identificeren als toch afkomstig uit het atelier van Poussin. Het doek kwam van dezelfde rol als een onbetwijfeld werk.

Johnsons interesse in de kunsten begon als student. "Ik kom uit de Deep South. Ik was nog nooit in een museum geweest tot ik een fellowship volgde in Duitsland en daar in Berlijnse musea met schilderkunst in aanraking kwam."

Terug in de VS begon hij bijvakken kunstgeschiedenis te volgen. Toen hij een essay moest schrijven over Frans Hals, viel het hem op dat de docent de dia-afbeelding van een Hals omgedraaid in de projector had zitten. De lichtinval kwam van de verkeerde kant. Hij schreef er zijn essay over. "Er zijn honderden studenten en alleen de student engineering ziet dat de dia omgedraaid zit," zou de docent later zeggen.

Ze bracht hem in aanraking met de camera obscura van Vermeer, omdat ze dacht dat hij dat als bèta zou begrijpen. Sindsdien laten de Hollandse meesters hem niet los.

Overeenkomsten
Een paar keer per jaar vliegt hij naar Nederland voor onderzoek. Hij deed onder andere al research voor het Van Gogh Museum en ook voor het Rijksmuseum.

Nu begint een onderzoek naar de tekeningen van Rembrandt. Het Rijksmuseum heeft 60 echte Rembrandttekeningen in bezit.

De geograaf van Johannes Vermeer Beeld Städel Museum

Daarnaast zijn er vele tekeningen uit de Rembrandtschool (Ferdinand Bol, Govert Flinck, Johannes Raven, Joachim von Sandrart, enz.).

Ook die worden meegenomen in het onderzoek. Johnson wil bekijken of het principe van canvas ook toepasbaar is op papier. Indertijd werd papier nog met de hand gemaakt, dus de verwachting is dat papier dat uit dezelfde baal komt ook overeenkomsten vertoont.

Het is een test, zegt Johnson. De Rembrandts lenen zich er makkelijk voor omdat ze op één plek verzameld liggen. Wel hoopt hij in de loop van het project extra ontdekkingen te doen. Bijvoorbeeld welke student van Rembrandt bepaalde tekeningen heeft gemaakt.

Meer inzicht
Nu is vaak wel bekend dat een tekening uit Rembrandts atelier komt, maar exacte datering ontbreekt vaak. Als verschillende stukken papier aan elkaar te linken blijken, kan dat meer inzicht geven in bijvoorbeeld datering of maker.

Johnson wil nog zo'n drie jaar doorwerken, maar hij hoopt dat zijn technieken kunnen worden gebruikt zonder dat hij er zelf bij nodig is.

Intussen heeft hij nog een nieuw project: beschilderde Chinese zijde. De eeuwenoude doeken zaten vroeger in boeken bij elkaar. De stukken zijn inmiddels in veel gevallen losgeknipt en verspreid over musea.

Johnson: "Doordat verschillende kunstenaars de werken beschilderden, kun je ze vaak niet aan elkaar verbinden op basis van stijl. Maar dat kan misschien wel als blijkt dat werken uit één bulk zijde komen."

Een tekening van Rembrandt Beeld Rijksmuseum
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden