Boekrecensie

Componist Wagemans biedt in zijn boek een kijkje onder de motorkap bij componisten

Componist Peter-Jan Wagemans schreef een boek waarin hij uitlegt hoe modern-klassieke componisten componeren. Big Composers Cookery Book is een weerslag van zijn lespraktijk aan het conservatorium. Het enige minpunt is zijn dedain voor popmuziek.

In The Big Composers Cookery Book legt Peter-Jan Wagemans (1952) uit hoe componisten denken als ze een stuk maken. Door te kijken naar de sociologische achtergronden van de tijd waarin componisten leefden en werkten, kan hij ook beschrijven waarom componisten de muziek maakten die ze maakten. Voorbeeld: Stockhausen en Boulez schreven geen meefluitbare, tonale, ‘mooie’ muziek, omdat alles na de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog anders moest.

Wagemans introduceert hier ook een nieuwe term. Hij noemt het modernisme van na WO II ‘Jonge Muziek, voor een jonge, betere wereld’. Geen slechte term. Jong suggereert een nieuw elan, een avontuurlijke driestheid ook, wat allemaal mooi aansluit bij de heersende sentimenten van de generatie vernieuwers, die inmiddels alweer allemaal dood zijn. Ook kun je je afvragen of die jonge, betere wereld er ooit is gekomen en zo ja, of ze nog bestaat. Voor Wagemans staat in elk geval als een paal boven water dat de twintigste eeuw in aantal en variëteit meer meesterwerken heeft opgeleverd dan de negentiende eeuw.

Peter-Jan Wagemans schreef een boek hoe hoe modern-klassieke componisten te werk gaan. Beeld Getty Images
Peter-Jan Wagemans schreef een boek hoe hoe modern-klassieke componisten te werk gaan.Beeld Getty Images

Het Grote Kookboek voor Componisten (misschien moeten we gewoon van De Dikke Wagemans spreken; met 479 pagina’s is dat geen overdrijving) kwam tot stand op aandringen van de muziekstudenten die Wagemans gedurende dertig jaar aan het Rotterdams Conservatorium, tegenwoordig Codarts University of the Arts geheten, onderwees in compositie, muziektheorie en analyse. Als docent kan hij dus zelf geen gebruik meer maken van zijn eigen standaardwerk.

Prikkelende beweringen

In het boek legt hij aan aspirerende componisten, beroepsmusici en gemotiveerde muziekluisteraars uit hoe componisten in de twintigste eeuw te werk zijn gegaan. Van welke ordeningsprincipes gingen ze uit? Wat zijn de specifieke kenmerken en voorkeuren van een componist? Waarom klinkt zijn of haar muziek zoals ze klinkt?

Vragen van deze aard zijn onmogelijk diepgaand te beantwoorden zonder technisch te worden, maar ook voor lezers die niks kunnen beginnen met de talrijke notenvoorbeelden, blijft er ruim voldoende over om ter harte te nemen, want Wagemans gaat prikkelende beweringen niet uit de weg.

Meteen al in het voorwoord kun je blijven hangen aan de zin: ‘Elke componist kent het vitale belang van gekozen ordeningsstrategieën. Gewoon maar een noot op papier zetten en hopen dat je de volgende noot vindt, is een totaal hopeloze manier van werken.’

Een intuïtief werkende grootheid als Morton Feldman zou hier wel iets over te zeggen hebben gehad.

Wagemans begint met de stap naar de atonaliteit en verstrekt meteen een vrolijk stemmend detail. Wagners beroemde Tristanakkoord blijkt terug te voeren tot een passage in de opera Der Alchymist van Louis Spohr! Een andere treffende zin: Schönberg betaalde een hoge prijs voor zijn ‘emancipatie van de dissonant’ (vervreemding van het publiek). Er volgen nuttige analyses van Schönbergs Fünf Orchesterstücke, Bergs Wozzeck, Weberns Symfonie en de twaalftoontechniek wordt uitgebreid uit de doeken gedaan.

In het volgende hoofdstuk, Parijs, komen de muzikale revoluties in Frankrijk aan bod. Wagemans staat uitgebreid stil bij Stravinsky, Varèse en hij sluit af met de montagetechnieken die Messiaen toepast in zijn Couleurs de la cité céleste.

Voordat hij begint aan de Jonge Muziek staat Wagemans eerst uitgebreid stil bij de Satz – de gereedschapskist voor componisten die geen nieuwe, voordien ongehoorde werelden schiepen, maar zich bedienden van de traditionele technieken. Denk aan Prokofjev, Sjostakovitsj, Bartók, Britten, Janácek, Matthijs Vermeulen en Ligeti, die in zijn Etudes voor piano de Satz ‘herdefinieert’.

Niet te beroerd voor sneertjes

Het hoofdstuk over Jonge Muziek vormt het hart van het boek. Met 124 pagina’s is dit ook het langste. Wagemans kijkt diepgaand onder de motorkap van sleutelwerken van Stockhausen, Boulez, Cage, Ligeti, Nono, Penderecki, Lutoslawski en Xenakis, draait vele moertjes en boutjes los en is niet te beroerd om af en toe een sneertje uit te delen (‘Penderecki herhaalde zichzelf zeer vaak en switchte naar neo-romantiek.’) Niet altijd is de informatie accuraat. Als hij schrijft dat Cage zich in 4’33’’ ‘geheel buiten het compositieproces had geplaatst’, is dat aantoonbaar onwaar. Het stuk kwam volgens dezelfde procedés tot stand als de meeste van zijn andere werken.

In het hoofdstuk Hybrid Music komt het postmodernisme aan bod, waarin Wagemans te midden van Ives, Bernd Alois Zimmermann, Peter Schat en Zappa ook tamelijk brutaal zichzelf als onderwerp opvoert. De passages over popmuziek zijn niet de sterkste in het boek. Wagemans heeft er duidelijk weinig mee en vervalt in nauwelijks serieus te nemen generalisaties (‘Present-day pop music is as dead as a doornail.’ Luister eens naar Chance the Rapper, zou ik willen zeggen, of naar Billie Eilish.)

In hoofdstuk 7, over Minimal Music, ontbreekt de essentiële naam Dennis Johnson. Heel goed is wel de lange analyse van Andriessens meesterwerk De Tijd.

Het Kookboek eindigt abrupt met Pärt en Oestvolskaja, maar dat is niet erg. Wagemans heeft ons inmiddels ruim voldoende recepten aangeleverd om de rest van ons leven kokkerellend door te komen.

Peter-Jan Wagemans The Big Composers Cookery Book  Beeld
Peter-Jan Wagemans The Big Composers Cookery Book

Peter-Jan Wagemans: The Big Composers Cookery Book: Strategies and Structures in New Music From 1900-Present (Deuss Music) €49,50

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden