PlusTen Slotte

Claude Lanzmann (1925-2018) bleef altijd strijdbaar

De Fransman Claude Lanzmann, die bekend werd met zijn negen uur durende documentaire Shoah, over de massamoord op de Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog, is donderdag overleden.

Maarten Moll
Claude Lanzmann Beeld anp
Claude LanzmannBeeld anp

Tegen de achtergrond van schuldige landschappen interviewde Lanzmann ooggetuigen, overlevenden en daders van de Holocaust.

Shoah, de negenenhalf durende documentaire over de massamoord op de joden tijdens de tweede Wereldoorlog - in 1985 te zie op de VPRO - maakte van Lanzmann een beroemdheid.

Donderdag is de Franse filosoof, journalist en filmmaker op 92-jarige leeftijd overleden in zijn woonplaats Parijs. "De dood is altijd mijn probleem geweest," vertelde Lanzmann in 2011 tijdens een bezoek aan Amsterdam ter promotie van zijn in De Patagonische haas verzamelde memoires.

Huilend
Dat blijkt ook na lezing van die memoires, waarin hij uitvoerig schrijft over de dood van zijn moeder en de zelfmoord van zijn zus. "Sterven is een schandaal," zei hij naar aanleiding van het verschijnen van zijn memoires. "Het idee dat ik er op een dag niet meer zal zijn bevalt me helemaal niet; dat kleurt elke minuut van mijn leven. Ik ben niet religieus, ik geloof niet in het hiernamaals. Ik begrijp die menselijke conditie ook niet: waarom moet de mens doodgaan?"

Misschien maakte hij daarom ook Shoah. Waarin geen archiefbeelden te zien zijn, maar mensen, met op de achtergrond de plekken waar ooit gemoord werd.

Zoals Abraham Bomba, kapper in het vernietigingskamp Treblinka. Die huilend verhaalt over hoe hij Joodse vrouwen knipte, minuten voor ze zouden worden vergast. Waarbij hij zich goed moest houden, en moest veinzen dat het om een gewone knipbeurt ging...

Niet oordelen
Lanzmann - het ging hem niet om oordelen, maar om de waarheid aan het licht te brengen - wilde ook het woord overlevenden niet horen.

"Er zitten geen overlevenden in Shoah," zei hij. "Shoah is geen film over overleven, maar een film over de dood." En: "Shoah gaat om de radicaliteit van de dood in de gaskamers, en niet om het verhaal van de overlevenden dat ondertussen al zo vaak is verteld. Om de dood te laten zien heb ik ook mensen geïnterviewd die de kampen hebben overleefd, die als door een wonder nog leefden, ze hadden eigenlijk dood moeten zijn."

De periode van voorbereiding en draaien duurde 12 jaar. Shoah kreeg diverse prijzen, en Lanzmann ontving in 2013 een ere-Gouden Beer voor zijn gehele oeuvre op het filmfestival van Berlijn.

Om de dood te bezweren leefde Lanzmann alsof elke minuut van zijn leven geleefd moest worden. Wat in De Patagonische haas van elke bladzijde spettert.

We lezen over Lanzmann als jonge verzetsstrijder, als zesde man in het leven van Simone de Beauvoir, als bestrijder van de doodstraf en als vurig pleitbezorger van Israël. Alles vanuit het alles bepalende existentialisme, waarmee hij door zijn omgang met het filosofentandem Simon de Beauvoir en Jean-Paul Sartre was beïnvloed.

'Moed en lafheid zijn de rode draad in mijn leven,' schreef hij in De Patagonische haas. "Misschien is het een moedig boek. Shoah was een moedige film. Maar mijn leven was niet moedig. Er waren in mijn leven veel momenten van lafheid," zei hij in Het Parool.

Over zijn verzetstijd: "Ik heb gevaarlijke dingen gedaan, maar ik heb niet besloten dat ik mezelf zou doden als ik zou worden gepakt. Er waren mensen die dat wel deden."

Strijdbaar
Makkelijk was Claude Lanzmann niet, en strijdbaar bleef hij altijd. In 2006 verscheen van Jonathan Littell de roman De Welwillenden, waarin het hoofdpersonage een SS'er is. Lanzmann kwalificeerde de roman als 'een giftige bloem van het kwaad'. Hij vond ook dat fictie per definitie te kort komt om de holocaust tot leven te wekken.

null Beeld anp
Beeld anp

En begin dit jaar kwam hij in het nieuws omdat hij de 112 brieven die hij van Simone de Beauvoir ontving - ze hadden tussen 1952 en 1959 een verhouding, terwijl zij het ook hield met Jean-Paul Sartre - aan de Yale-universiteit in de Verenigde Staten verkocht.

Omdat de geadopteerde dochter van De Beauvoir wel brieven van De Beauvoir aan anderen publiceerde, maar niet die van hem. Hij wilde niet uit de geschiedenis van De Beauvoir geschreven worden.

Wat zeker niet zal gebeuren is dat Claude Lanzmann uit de geschiedenis zal worden geschreven.

Vorig jaar ging op het filmfestival van Cannes zijn laatste film in première: Napalm. Over de Korea-oorlog (1950-1953), waarvoor hij het land in 2004 en 2015 bezocht.

Maar vooral door Shoah zal hij voor altijd blijven leven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden