Plus

Choreograaf Hans van Manen: 'Laat de tijd maar vliegen, het betekent dat ik leef'

De internationale danswereld ligt al meer dan een halve eeuw aan zijn voeten en hij leidt een 'buitengewoon leuk leven'. Topchoreograaf Hans van Manen (85) maakt 'af en toe een balletje' en wil niet denken aan stoppen.

Hans van Manen: 'Ik heb mooie balletten gemaakt, maar ook mindere. Ik kan niet toveren' Beeld Jacqueline de Haas

Hans van Manen is als zijn 120 balletten: stijlvol, humoristisch en een tikkeltje excentriek. Toen hij een paar maanden geleden verhuisde naar zijn nieuwe appartement - Amsterdamse School, met een heuse conciërge - ontdekte hij een BN'er aan de andere kant van de gang. Neelie Kroes.

Hij waagde de oversteek en belde aan. "Ik riep: 'Thee, bier, limonade, tabak en chocolade...' Ze keek wat vreemd, maar sindsdien is dat het sein om samen aan de koffie te gaan. Leuk mens."

Oergezellig
Om half twaalf 's ochtends zit Van Manen strak in het pak aan de witte wijn. Hij rolt sjekkies zo dun als grassprieten - 'ik rook eigenlijk niet, maar vind het oergezellig' - en bespreekt vol vuur zijn favoriete tv-sport, snooker. Uren kan hij kijken naar toverstoten en ontsnappingen op het groene laken.

"Geweldig. Je moet drie ballen vooruit denken, honderden effecten zijn mogelijk. Tegenwoordig kom ik er aan het einde van de uitzending weleens achter: verrek, dit heb ik al gezien, het is een herhaling. Ongelofelijk, wat je onthoudt en wat je vergeet."

Hij praat met zelfspot over zijn leeftijd en de bijbehorende spreekwoordelijke gebreken. Zo maakte hij, de maestro van de dans, zijn recentste plié twintig jaar geleden, toen de laatste Elfstedentocht werd verreden.

Enorme verantwoordelijkheid
En soms heeft hij last van zijn rug en moet hij de fysio van Het Nationale Ballet bellen. Even kneden en het is weer 'hutsekee' voor elkaar. Natuurlijk niet zoals in de tijd dat zijn eigen heupen van elastiek waren.

Want tijdens repetities - hij maakte dit jaar balletten in onder meer Parijs, Boedapest en Moskou - demonstreert hij zijn dansers slechts delen van de aaneenschakeling van bewegingen die hij bedoelt. De rest legt hij uit, in een apart Nederlands/Engels balletjargon: "Ja, ja, you go, make it bigger, goed hoor en go."

Van Manen is verder niet bezig met ouder worden. "Tenzij ernaar wordt gevraagd. Ik denk nooit: nou nou, ik ben al 85. Of: de tijd vliegt. Eerder: laat de tijd maar vliegen, dat betekent dat ik nog leef. Wel zit ik elke vijf jaar bij de notaris om te bespreken hoe ik mijn erfenis achterlaat. Want dat is nogal wat: 48 kunststukken (waaronder kostbare werken van Roy Lichtenstein, Robert Mapplethorpe, Larry Clark, red.), nog een zootje andere mooie dingen en mijn eigen choreografieën. Doodgaan brengt een enorme verantwoordelijkheid met zich mee: wie krijgt wat en op welke manier?"

"Ik hoor bij overlijdens alleen maar over geruzie om geld. Financiële conflicten verscheuren hele families. Verschrikkelijk. Wat een gesodemieter, dat wil ik niet. Mijn man Henk krijgt wat. Verder gaat bijna alles, hebben we onlangs gezamenlijk besloten, naar het Rijksmuseum. En Henk wordt dan betrokken bij het speciale fonds dat ervoor wordt opgericht. Leuk."

Enorme lol
'Henk' is Henk van Dijk. Videomaster bij Het Nationale Ballet en Van Manens twintig jaar jongere echtgenoot met wie hij 45 jaar samen is. "Mijn lieve partner die ik tot op de dag van vandaag mooi vind en respecteer. Hij reist bijna altijd mee tijdens mijn werktrips. Een buitengewoon intelligent persoon die mij door en door kent en met wie ik interesses deel en enorme lol heb."

"We koken voor vrienden, bezoeken concerten, kijken naar de tv-shows van Trevor Noah en verheugen ons op films zoals de laatste Blade Runner. Hoewel: waar ging dat verhaal nou over? Veel te serieus en artistiek, daar zit toch niemand op te wachten?"

Pretsigaret
"Verder doen Henk en ik af en toe samen een jointje. Vlak voordat we naar de bioscoop gaan bijvoorbeeld. Heerlijk. Dat is toch niet verboden? De een drinkt twee borrels, wij roken een pretsigaret. Ik vind het zo gewoon dat het bijna niet interessant is."

Hoewel ze bijna een halve eeuw lief en leed delen, wonen ze niet onder één dak. Nooit gedaan ook. 's Avonds zegt de een tegen de ander: 'Wordt het niet eens tijd om op te stappen?' En dan: 'Tot ziens', of 'Tot morgen.' Vervolgens slaapt ieder in zijn eigen bed.

"Alleen zo houd je de boel leuk. Ik wil mijn eigen dingen kunnen doen. Languit de krant lezen zonder dat hij mij stoort. Dat geeft in mijn huwelijk een enorme vrijheid. Het lijkt me moeilijk als je de hele dag op elkaars lip zit. Of altijd maar moet denken aan de ander, rekening met hem moet houden of continu moet converseren. Ik zou er gek van worden en Henk zeker ook."

Geen sentimentele mensen
"Ik ben twintig jaar ouder, dus als het goed is, ga ik eerder. Ik heb geen idee of hij daartegen opziet of weleens aan dat scenario denkt. Ik vraag het niet, hij vertelt het niet. Wij zijn geen sentimentele mensen, wel kritische mensen. Ik hoop dat hij een nieuwe partner treft als ik er niet meer ben. Dat lijkt mij enig. Niks aan de hand."

"Ik gun hem alle goeds. Al mijn vrienden zijn in de loop der tijd Henks vrienden geworden en andersom geldt hetzelfde. Na mijn dood zal hij er nog evenveel om zich heen hebben. Dat is allemaal dik in orde. Weet je: als je respect voor elkaar hebt, lossen situaties en problemen zich zonder woorden op."

2017 was voor Van Manen een drukke periode met speciale voorstellingen vanwege zijn 85ste verjaardag. Zo kwam Het Nationale Ballet met de hommage Ode aan de Meester. Een stuk waarbij koning Willem-Alexander en koningin Máxima hun handen stuk klapten. Met een twinkeling in zijn ogen: "Heel bijzonder en buitengewoon gezellig. En dat vonden zij ook, want ze bleven ongelofelijk lang, na afloop."

Adembenemend
Behalve in Amsterdam werkte hij in Moskou, Parijs, Boedapest, Sint-Petersburg en Düsseldorf. Uitnodigingen van gezelschappen in Mexico en San Francisco sloeg hij af. "Ik ben een van de weinige choreografen die altijd drie of vier dagen zijn ballet achterna reist. Voor de puntjes op de i en omdat ik het leuk vind."

"Namen vergeet ik, maar ik vind het fantastisch om met al die grote buitenlandse dansers te werken. De danskunst is adembenemend vooruitgegaan. Ik vind die wereld nog steeds zo inspirerend en zo geweldig, het is de reden waarom ik niet stop. En de drijfveer om elke keer weer in het vliegtuig te stappen. Een paar uur zitten vind ik geen probleem. Maar naar San Francisco of Mexico vliegen, daar heb ik geen zin meer in. Alleen voor Tokio maak ik straks een uitzondering, in mei 2018. Ik heb altijd al naar Japan gewild en Henk is ook nieuwsgierig."

Door zijn status mag de Nederlandse topchoreograaf tegenwoordig op een vipbehandeling rekenen. "In Düsseldorf kreeg ik onlangs de suite in het Breidenbacher Hof. Toen ik vertrok stond het personeel in een kring om een cadeau te geven en afscheid te nemen. Ontzettend leuk."

Buitengewoon leuk leven
"Niet omdat ik denk: o, o, wat luxe. Daar houd ik me niet mee bezig. Het gaat mij erom dat ik het fijn vind als ik merk dat ik welkom ben. Waar ook ter wereld. Ik heb een buitengewoon leuk leven, maar daar moet ik wel het een en ander voor doen."

Een van die dingen is 'af en toe een balletje' bedenken, zoals hij het losjes formuleert. Daar begint hij niet zoals sommige collega's een jaar van tevoren over te piekeren. "Nee, ben je gek! Pas een paar weken voor de deadline kom ik in een ritme. Rond een uur of één een beetje zalm eten - ontbijten doe ik niet - en daarna een uurtje werken."

De rest improviseert hij tijdens repetities met de dansers. Past hij aan op hun persoonlijkheid. "Dan zeg ik: kun je dit of dat zo doen? Werkt het, dan ga ik ermee door. Zo niet, dan moet ik veranderen. En oppassen natuurlijk dat ik niet iets voor de zoveelste keer doe. Het is eenvoudig: je hebt een begin en een einde en iets ertussenin. That's it."

"Elke keer weer is het doek spierwit en probeer ik het in te kleuren. Dan bekijk ik welke muziek ik nodig heb en hoeveel dansers ik daarbij wil. Ik kan geen noten lezen, maar ben uiterst visueel ingesteld en onthoud alles. Vervolgens hoop ik op iets aardigs en leuks. Ik heb mooie balletten gemaakt, maar ook mindere. Ik kan niet toveren."

Geweldige carrière
De internationale danswereld denkt daar anders over. Van Manen wordt op handen gedragen; hij kreeg vele prijzen en speciale vermeldingen. Hij voelt zich vereerd, maar die tastbare bewijzen van waardering liggen weggestopt in een kartonnen doos in de kast. Als iemand ernaar vraagt, komt de doos tevoorschijn. "Wat moet ik dan? Die prijzen op de vensterbank zetten? De meeste zijn afschuwelijk. Ik weet dat ik ze heb, maar hoef ze niet constant te zien."

Net zo weinig sentimenteel is hij over de dansers van wie hij afscheid nam. Generaties leerlingen en muzes zag hij opbloeien en uitdoven. De maestro bleef. "Dansers kunnen gemiddeld mee tot hun 38ste. Je kunt treuren om alles wat voorbijgaat. Je kunt ook denken: ik heb genoten en fantastische momenten beleefd. Ik ben van die laatste school."

"Sommige supporters voelden pijn bij het afzwaaien van Arjen Robben uit Oranje. Ik zag een gelukkige man die in veertien jaar tijd 97 wedstrijden heeft gespeeld en ongelofelijke doelpunten heeft gemaakt. Ik dacht: wat een geweldige carrière."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden