Plus Achtergrond

Cholera, feminisme en kannibalen: zo brachten we ons tijdsbeeld in kaart

Amsterdam was in de zeventiende eeuw het centrum van de cartografie. Een boek en een tentoonstelling met kaarten uit drie eeuwen laten zien wat op een bepaald moment belangrijk was. In 1866 was dat bijvoorbeeld de verspreiding van cholera.

Kaart van Amsterdam 1663.

Natuurlijk bestonden er al kaarten van Nederland voor Pieter Roelf Bos zich ermee ging bemoeien. Voor hij in 1877 zijn eerste schoolatlas liet verschijnen, het iconische naslagwerk dat onder de naam Bos­atlas furore zou maken.

In De geschiedenis van Nederland in 100 oude kaarten, samengesteld door Marieke van Delft en Reinder Storm, komt dat pre-Bostijdperk ruimschoots aan bod. Van het oudste bekende kaartje van Nederland uit 1307 over de bouw van een kerk in Aardenburg tot de Grooten atlas oft wereltbeschryving uit 1662. Van een kaart over de Vierde Engelse Oorlog en de daarin belangrijke Slag bij de Doggersbank in 1781 tot De cholerakaart van 1866, een kaart, ‘aanwijzende de verspreiding der cholera en het aantal sterfgevallen aan deze ziekte in elk der 50 buurten van Amsterdam’.

‘Plan der voltooiing van het Vondelspark’ 1865.

Kaarten van na de eerste Bosatlas zijn bijvoorbeeld Zijn boekdrukkers molenaars? Een ‘kaart van Nederland, aanwijzende in welke provinciën in het jaar 1881 de boekdrukkers molenaars zijn en in welke provinciën niet’ (heeft met belastingen te maken). Of De vrouwenbeweging (1898), een ‘kaart van Nederland met de industrieën waarin vrouwen werkzaam zijn in verschillende gemeenten’. De laatste kaart in het boek is die van de Watersnoodramp in 1953.

De kaarten laten ook politieke omwentelingen en bestuurlijke ontwikkelingen zien, maar ook zijn kaarten over bijzondere gebouwen (het Muiderslot), de voormalige overzeese gebieden en kaarten over transport, economie, onderwijs, religie, vrije tijd en sport opgenomen.

Kaarten die leeg lijken

Uiteraard gaat het ook over beroemde Nederlandse kaartenmakers. In de zeventiende en achttiende eeuw was Amsterdam het centrum van de cartografie. De fameuze Grooten atlas oft wereltbeschryving van de Amsterdammer Joan Blaeu uit 1662, ook wel bekend als Atlas maior van Blaeu, ontbreekt niet in dit boek. Op die schitterende, gedetailleerde kaarten is veel te zien: kannibalen, de Chinese Muur, El Dorado, eilanden die niet bestaan, Het Behouden Huys, en heel veel dieren.

Nederland in 1930, aan de vooravond van de crisis.

Heel anders van opzet dan de kaarten in de Bosatlas. Want Bos maakte zijn kaarten aan de hand van een motto van de wetenschapper Alexander von Humboldt: ‘Alleen kaarten die leeg lijken, prenten zich in het geheugen’.

Prachtig boek, De geschiedenis van Nederland in 100 oude kaarten, en inmiddels in herdruk. Wie oude kaarten met eigen ogen wil aanschouwen kan van 29 juni t/m 22 september terecht in het Koninklijk Paleis op de Dam voor de tentoonstelling Het Universum van Amsterdam. Schatten uit de Gouden Eeuw van de cartografie (in samenwerking met het Allard Piersonmuseum). Te zien is onder meer het Blaeu-kabinet, een zeventiende-eeuwse pronkkast, gemaakt speciaal voor de Atlas Maior van de cartograaf Joan Blaeu.

Non-fictie. De geschiedenis van Nederland in 100 oude kaarten. Samengesteld door Marieke van Delft en Reinder Storm. Lannoo, €59,-. 400 blz.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden