Plus

Chef-dirigent Daniele Gatti (55): 'Charisma kun je niet leren'

De dirigent is de baas, less is more en aan een spiegel heb je niks. Dat zegt chef-dirigent Daniele Gatti (55) van het Koninklijk Concertgebouw­orkest. 'Als je jong bent, moet je helder en extravert zijn.'

'Ik krijg weleens het dubieuze compliment dat het zo geweldig is dat ik uit het hoofd dirigeer, maar dan denk ik: hoe zit het met de inhoud?'Beeld Anne Dokter/Royal Concert­gebouw Orchestra

Tip voor dirigenten: bij Duitse orkesten kun je de muziek tijdens een repetitie maar beter niet te vaak onderbreken. Anders word je na afloop vermoord. "Bij Duitse orkesten is het beter eerst het hele stuk luchtigjes door te spelen en niet op alle slakken zout te leggen."

Dat zegt Daniele Gatti, de opvolger van Mariss Jansons als chef-dirigent van het Concert­gebouworkest. Volgende week geeft hij drie openbare masterclasses in het Concertgebouw.

Rustig aan
"Laat ze maar fouten maken, en die zúllen ze maken, net als in Italië en Frankrijk, waar de eerste repetitie ook nooit perfect is. Maar op de tweede dag zijn ze dan opeens meteen al een heel stuk verder. Dat niveau van de tweede dag is bij Britse en Amerikaanse orkesten juist het beginniveau. Ze lezen er beter. Bij het Concertgebouworkest geldt: rustig aan op de eerste repetitie! En dan zullen ze je op de tweede dag al belonen."

Wat is dirigeren eigenlijk? vragen we Gatti. Hij maakt een typisch Italiaans handgebaar, de mondhoeken gaan naar beneden en de ogen zeggen 'geen idee'. "Ik ben ook nog steeds op zoek naar het antwoord. Ik kan je leren het orkest te besturen, maar ik kan je niet leren een dirigent te zijn."

"Dirigentschap is meer dan techniek. Het gaat erom hoe je op het rostrum stapt, hoe je de aandacht van de musici krijgt. Lichaamstaal, ogen, handen. De een heeft het, de ander niet."

Problematisch begrip
"Charisma is als je 22 jaar bent een problematisch begrip. Je kunt dat niet leren, geloof ik. Charisma hangt samen met ervaring, met je vlieguren. Als je als jonge dirigent kijkt alsof je de partituur voor het eerst ziet, ben je al verloren. Een repetitie organiseren kun je zeker leren."

"Als je een pianosonate voorbereidt, is dat een kwestie van uren plannen. Maar als dirigent werk je samen met andere mensen. Dat kun je niet alleen. Uiteindelijk gaat het om de vraag: wie ben je? Maar nu word ik filosofisch."

En hij wil nog wel verder gaan. Dirigeren is voor Gatti eerst en vooral interpreteren. "En een interpretatie is een project. Wat wil ik zeggen en waarom?"

Betekenisloos in de lucht roeren
Dirigeren leer je niet door voor de spiegel te gaan staan zwaaien, zegt Gatti. "Daar heb je niks aan, want je moet de reacties van musici zien en voelen, anders is het gezwaai slechts betekenisloos in de lucht roeren."

"Gebaren van de dirigent zijn rechtstreeks verbonden met de klank, de lijn, de intensiteit die je wilt bereiken en daar horen mensen bij. Het allerslechtste orkest ter wereld is beter dan de allerbeste spiegel. Ik heb veel gehad aan video-opnamen; dan zag ik wat ik nog niet goed deed. Maar voor de spiegel heb ik nooit gedirigeerd. Geen minuut."

De Amerikaanse dirigent en componist Gunther Schuller heeft het in zijn beruchte boek The compleat conductor, waarin hij zeer veel beroemde dirigenten de maat neemt, over 'esthetische moraal'. De noten zijn voor hem heilig.
"Daar ben ik het mee eens, maar we moeten nooit uit het oog verliezen dat een componist ook nooit slechts één visie heeft op zijn stuk. Die flexibiliteit moet je wel hebben. Componisten veranderen voortdurend dingen. Een interpretatie hangt bovendien van zoveel factoren af: de zaal, het orkest, de solisten. Een compositie is in feite ook een project, veel minder gefixeerd dan je zou denken. Als interpreet sta ik in hun dienst. Op mijn vroege platen blijkt dat minder. Toen was ik extremer."

Wat zegt u tegen een aankomende dirigent die zo'n grote fan van Celibidache is dat hij ook diens extreem langzame tempi wil aanhouden?
"Dan zeg ik: je kunt veel beter jezelf zijn dan een slechte kopie van iemand anders. Maar ik ben heel tolerant. Als je een sfeer kunt scheppen met een visie die afwijkt, laten we dat dan proberen."

"Het belangrijkste voor een jonge dirigent is luisteren. Niet praten. Waarom zou je een orkest willen stoppen, of een sectie, of een solist? Daar moet een heel goede reden voor zijn. Het beste is de musici zo min mogelijk te onderbreken, maar ook die wijsheid komt met de jaren."

De dirigent is de baas, vindt Gatti. "De musici willen gecontroleerd worden, dat hebben ze nodig. Ze willen werken en iets opbouwen. Als je veranderingen voorstelt en die worden opgevolgd en het resultaat is naar je zin, dan is dat erg bevredigend, ook voor de musici. Omgekeerd geldt hetzelfde: als ze vinden dat ik een passage beter in vieren kan slaan of juist in tweeën, dan doe ik dat."

Als de musicus het niet met u eens is, valt er dan te onderhandelen?
"Nee, want de spelregel is deze: de dirigent is verantwoordelijk. We praten er altijd over natuurlijk, maar de taakverdeling is glashelder. In het extreemste geval zet je iemand voor het blok. Of jij gaat, of ik ga. In de praktijk komt dat zelden voor. Het is me weleens overkomen, maar daar wil ik verder niet te veel over zeggen. Het hoort allemaal bij volwassen worden."

Raadt u studenten aan uit het hoofd te dirigeren, zoals u altijd doet?
"Ik wil dat minder gaan doen. Door de partituur mee te nemen en voor je neer te leggen geef je aan dat je er voor de componist bent. Dan is er nog het signaal dat je aan het publiek geeft."

"Het gaat níet om de virtuoze dirigent die een driedubbele salto maakt. Ik krijg weleens het dubieuze compliment dat het zo geweldig is dat ik uit het hoofd dirigeer, maar dan denk ik: hoe zit het met de inhoud? Want daar gaat het natuurlijk om. Mijn houding is langzaam aan het veranderen. Maar ik zal het niemand af- of aanraden. Dat moeten ze echt zelf weten."

Gatti geeft graag masterclasses omdat hij er zelf ook veel van leert. "Natuurlijk! Van masterclasses leer ik hoe ik kan uitleggen wat ik doe. Hóe ik het doe. En dat helpt me een antwoord te vinden op de vraag wat voor mij de essentie is, namelijk: hoe kan ik mijn aanwezigheid op het podium kleiner maken en toch sterker en beter worden? Want less is more."

Waarom is dat zo lastig te bereiken? De oude Haitink doet ogenschijnlijk bijna niks meer op het rostrum, maar bij de orkesten brengt hij meer teweeg dan ooit.
"Als je jong bent, geeft een spectaculaire gestiek je moed. En het geeft het publiek vertrouwen, want het ziet er boeiend uit. Je kunt je muzikaliteit ermee laten zien. Naarmate de jaren vorderen, wordt dat steeds minder noodzakelijk."

"Ik moedig jonge dirigenten aan om helder en extravert te zijn. Ze hebben nog een heel leven voor zich om hun gestiek kleiner te maken. Als je als minimalist begint op je 27ste, waar moet je dan nog heen? Een beetje theatraliteit is goed, zolang het niet onecht wordt."

"Een orkest prikt daar genadeloos doorheen, en hopelijk het publiek ook. Onechtheid is oppervlakkigheid en daar heeft niemand iets aan. Nederigheid is een veel betere eigenschap. Een dirigent dient de componist en de muziek. Je moet je plaats kennen."

Masterclasses van Daniele Gatti op 28, 29 en 30 juni, steeds van 10.00 tot 13.00 uur, in het Concertgebouw. Kaarten verkrijgbaar via www.concertgebouworkest.nl. Ook livestream op het Facebookkanaal van het Concertgebouworkest.

CV

Geboren 6 november 1961, Milaan
Opleiding Piano, viool, compositie en orkestdirectie, conservatorium van ­Milaan
Loopbaan (selectie) Dirigent in teatro alla Scala (Milaan), Teatro La Fenice (Venetië), Teatro Comunale di Bologna (Bologna), Staatsoper Unter den Linden (Berlijn), Metropolitan Opera (New York), American Symphony Orchestra (New York), chef-dirigent Orchestra dell'Academia Nazionale di Santa Cecilia (Rome).

In 1996 werd hij chef-dirigent bij het Royal Philharmonic Orchestra in Londen, dat hij ook begeleidde bij de jaarlijkse Proms. In 2009 werd hij opgevolgd door Charles Dutoit en kreeg Gatti de titel conductor laureate. Sinds 2016 is Gatti de zevende chef-dirigent van het nu 129-jarige Koninklijk Concertgebouworkest in Amsterdam, als opvolger van Mariss Jansons.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden