Plus

Catharina de Grote: een tsarina zonder weerga

Catharina de Grootste, zelfgeslepen diamant van de Hermitage heet de tentoonstelling in de Hermitage Amsterdam die 18 juni opent. De ambitieuze Catharina (1729-1796) was een legendarische vrouw.

Portret van Catharina de Grote uit de Hermitage in Sint-Petersburg. Beeld Hermitage Sint-Petersburg

De balzaal van het Catharinapaleis in Poesjkin is indrukwekkend. Enorm, met een prachtige vloer, en schitterende, goudkleurige ornamenten. Miljoenen bezoekers per jaar lopen waar Catharina de Grote liep, en als je in geruchten gelooft, hoor je ergens paarden hinniken.

Die geruchten zijn hardnekkig. Catharina de Grote, van 1762 tot 1796 tsarina van Rusland, zou na 'lijfgemeenschap' onder een hengst om het leven zijn gekomen. Dat zou gebeurd zijn in het geheime erotische kabinet in het zomerpaleis in wat toen nog Tsarskoje Selo (Tsarendorp) heette, 25 kilometer ten zuiden van de toenmalige hoofdstad Sint-Petersburg.

Erotische schilderijen
Schrijver Atte Jongstra in De Gids van augustus 2006 : '(...) dat keizerin Catharina de Grote van Rusland door haar schrijnwerker een speciaal rolwagentje had laten vervaardigen voor als zij haar gevoelens van onlust wilde doen bedaren - met de kreet 'Het paard, niet de ruiter!'

Helaas, het vertrek, waar ze haar minnaars ontving en dat naar verluidt vol hing met erotische schilderijen, beeldhouwwerken en meubels, is tijdens de Tweede Wereldoorlog leeg­geroofd door het Duitse leger. Elk spoor van de ontvreemde inboedel ontbreekt sindsdien.

Nazitrein
Eind vorig jaar was er even opwinding toen er sprake was van een nazitrein, die ergens in Polen in een ondergrondse tunnel zou staan. Met gestolen goud, en ook panelen van de wereld­beroemde barnsteenkamer uit het zomerpaleis dat inmiddels het Catharinapaleis was gaan ­heten. En misschien kostbaarheden uit de ­geheime kamer van Catharina de Grote.

De trein is vermoedelijk een verzinsel, net als het verhaal over de vrijage van Catharina met een paard. Jammer, want het had de legendevorming van Catharina de Grote nog verder aangedikt. En hoe mooi zou het zijn stukken uit dat erotische kabinet in de Hermitage Amsterdam tentoon te stellen?

Zuipend mannetje
Catharina de Grote werd op 2 mei 1729 in het Duitse Stettin geboren als Sophia Augusta Frederika, prinses van Anhalt-Zerbst-Dornburg, dochter van vorst Christiaan August van Anhalt-Zerbst en hertogin Johanna Elisabeth van Holstein-Gottorp. In 1744 werd ze uitgehuwelijkt aan een neef van de kinderloze dochter van Peter de Grote, tsarina Elisabeth van Rusland (1709 -1761); Karl Peter Ulrich van Holstein-Gottrop. In 1745 trouwde Sophia, die voortaan Catharina zou heten, met Karl Peter, die grootvorst Peter werd genoemd.

Een ongelukkig huwelijk volgde. Peter was een kinderlijk, fysiek onderontwikkeld en zuipend mannetje, en Catharina verloor al snel haar respect voor hem. In 1754 werd zoon Paul geboren, maar Peter zou niet de vader zijn. Dat was waarschijnlijk legerofficier Sergei Saltykov, een van Catharina's 'favorieten' (in de volgende aflevering van deze serie meer daarover).

Samenzwering
Even met zevenmijlslaarzen; Catharina trok Peter niet, en ook niet het hofleven onder de ­zure tsarina Elisabeth, die de baby van haar afnam - Catharina had gedaan waarvoor ze was ingehuurd, een troonopvolger baren - en haar verbood met iemand te corresponderen. De slimme Catharina - ze las veel filosofie, leerde de geschiedenis van Rusland kennen, en bekwaamde zich in politiek; ze werd de zelf geslepen diamant - werd zelfs van samenzwering ­tegen Elisabeth verdacht.

Na de dood van Elisabeth in 1762 werd Peter tot tsaar Peter III gekroond. Hij sloot onmiddellijk vrede met de Pruisische koning Frederik de Grote, waardoor er een einde kwam aan de Zeven­jarige Oorlog van Rusland met Pruisen, net toen Rusland aan de winnende hand was.

Ambitieus
Toen Peter tijdens een diner zijn echtgenote ook nog eens en plein public vernederde, was de maat vol. De intrigante Catharina, die zich gedurende de jaren heel slim de gunsten van staatslieden, hoge militairen, diplomaten, de adel en de kerk had verworven, liet nog in 1762 tsaar Peter III afzetten. In september van dat jaar werd ze gekroond tot tsarina Catherina II, maar na een paar jaar liet ze zich Catharina de Grote noemen.

Ze was enorm ambitieus. Ze zou Rusland de kant van het westen opduwen, hing de grondbeginselen van de Verlichting aan (maar nam daar na de Franse Revolutie onthutst weer afstand van), vergrootte het Russische grondgebied (de Krim), en, niet onbelangrijk, ze ontpopte zich tot een groot kunstliefhebber, en stichtte in 1764 de Hermitage in Sint-Petersburg.

Dit is de eerste aflevering in een serie van drie over Catharina de Grote. Volgende week: de minnaars.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden