Plus Beeldende kunst

Brood als inspiratie: knedend dansen en dna van gist

Brood is niet alleen voedsel: het is ook kunst, vindt bakker Johan Pater (59). Hij vroeg negen kunstenaars zich te laten inspireren door brood. Vanaf morgen is hun werk te zien op de tentoonstelling De Kunst Van Brood.

Stellage van Roy Villevoye. De 42-jarige Jetta staat voor 2500 broden: het aantal dat ze tot nu toe zou hebben gegeten. Beeld Roy Villevoye

Ooit had bakker Johan Pater een kunstzinnig idee. “Zet een broodrooster in de oven, laat het ding smelten en je hebt kunst: een gebakken broodrooster.” Dat idee is niet ten uitvoer gebracht. Maar Pater, directeur-eigenaar van Amarant Bakkers – onderdeel van Bake Five, een coöperatie van zelfstandige bakkerijen – is wel de aanstichter van de tentoonstelling De kunst van brood.

Op de expositie, vanaf morgen tot en met zondag te zien in rijksmonument Het Sieraad in Amsterdam-West, is werk van negen kunstenaars te bewonderen. De kunstenaars – Atelier van Lieshout, Ruganzu Bruno, Elise ’t Hart, Claudy Jongstra, Loes Koomen, Ap Verheggen, Roy Villevoye, Carine Weve en Yani – lieten zich inspireren door brood. Dat was de opdracht.

Waardering

Pater, gezeten achter een kop verse muntthee aan een ­tafel in het Lloyd Hotel: “Wat ik met brood heb? Ik ben bakker. Als jochie maakte ik al taartjes. Ik ben ontzettend gek geworden op mijn vak. We werken met een levend ­product, en je kunt er zo eindeloos mee variëren. Of het nu desembrood is of een wit bolletje… Ik heb ook altijd wel iets met kunst gehad. Zo af en toe koop ik wat, zodoende leer je het meer waarderen. Niet dat ik een kunstkenner ben, hoor.”

Initiatiefnemer Johan Pater. Beeld Rosalie de Boer

In 1994 werkte Pater samen met beeldend kunstenaar Servaas Schoone. In de zomer van dat jaar maakten ze WK-brood. Het was Schoone die hem een zelfgemaakt filmpje liet zien van een bakker. ”Een klant kwam bij die bakker, wees naar een brood en zei: ‘Mag ik dat brood?’ Waarop de bakker het brood pakte en antwoordde: ‘Nee, dit brood vind ik te mooi. Deze ga ik niet verkopen.’ Dat vond ik zo mooi, daar droom ik nog weleens van.”

Brood als kunstvoorwerp. “Zo is De kunst van brood ­eigenlijk ook ontstaan; met het idee brood wat bijzonderder te maken door kunst, en kunst wat toegankelijker te maken door brood. Dat is de link. Ik vind dat wij als bakkers ook kunstenaars zijn, door elke dag een breed assortiment te bakken.”

Er spreekt ook frustratie uit, geeft Pater toe. “We krijgen niet altijd de waardering. Brood wordt vaak nog alleen ­gezien als koopwaar. Als onderlegger voor beleg. Ik wil het omkeren: beleg is bijzaak, brood is hoofdzaak. We doen veel rondleidingen in de bakkerijen, en dan merk je dat mensen er geen benul meer van hebben hoe brood ­gemaakt wordt. Dat is best triest. Mensen staan zich uren te vergapen aan een kunstwerk, terwijl ze bij wijze van spreken naar een rode stip op een wit vel kijken. Dan denk ik: potverdorie, dat heerlijke, mooie broodje dat wij maken wordt gedachteloos naar binnen geschoven. Daar moeten we iets op verzinnen. Dat is dit project geworden.”

Dna van gist

Zo’n anderhalf jaar geleden bedacht Pater met bureau ­Tosti Creative het concept voor De kunst van brood: de kunstenaar bij het brood brengen. Eerst wilden ze het door kunstacademiestudenten laten uitvoeren. Maar uiteindelijk werden het gevestigde kunstenaars, die elk een kunstwerk maakten. Kunstagent Manuela Klerkx selecteerde een groep kunstenaars en bracht Pater met hen in contact.

Kunstenaar Yani liet een danser deeg kneden terwijl hij danste, en filmde dit. Beeld Yani

“We hebben ze allemaal bezocht, en er zijn er negen overgebleven. Als het niet goed voelde, of als het niets bij me deed, was het jammer. Sommigen waren misschien meer bezig met het verkopen van hun eigen kunst, dan dat ze echt creatief nadachten over brood. Ik werd wel vaak ­verrast door de ideeën die ze zelf hadden en hoe ze over brood spraken, en de voorbereiding die ze er al in hadden gestopt.”

Wat Pater meteen aansprak, was het idee van ­Carine ­Weve: een boek over het genoom van gist. “Ze had zich er echt in verdiept. Hoe zij sprak over ‘het wonder dat gist heet’ – als je zo over brood praat, heb je mij. In dat boek van 3500 pagina’s heeft ze het dna van gist helemaal uitge­schreven, in vier kleuren. Kijk, al die stippen op deze foto, dat is toch prachtig! Ze heeft er een jaar aan gewerkt om dat uit te zoeken. Ik was direct verliefd op haar verhaal, ze heeft zo veel energie in haar opdracht gestopt. Dat greep me aan.”

Kunstdisciplines

De kunstenaars kregen een budget van Pater, en de kunstwerken zijn zijn eigendom. “Maar dat wil niet ­zeggen dat ik alles hou, ik kan ze moeilijk allemaal thuis neerzetten.” Het eindresultaat overtrof zijn stoutste verwachtingen. “Ze vonden het allemaal een mooie opdracht, dat zie je ook terug in hun waardering van brood.”

“Ik laat je een foto van Joep van Lieshouts Venusoven zien. Kijk, de ovenmond zit op de plek waar de baarmoeder zit, en hier slaat Joep er nog even de laatste deuken in. De oven werkt! Het is een soort pizzaoven geworden. Een jaar geleden zat ik in zijn atelier en toen had hij al tekeningen gemaakt. Joep is natuurlijk een beetje ondeugend. Hij had een mannetje met een lange piemel van stokbrood getekend. Dat vond ik net iets te gek. Maar die oven voelde ­direct goed. Een kind baren is iets wonderbaarlijks, een brood bakken is dat eigenlijk ook. Dus daar raakte hij me mee. Als de kunstenaar mij het gevoel gaf begaan te zijn met brood, was ik al gauw begaan met de kunstenaar.”

Kunstenaar Yani liet een danser deeg kneden terwijl hij danste, en filmde dit. Beeld Yani

Kunstenares Elise ’t Hart maakte geluidsopnames van het bakproces. “Heel bijzonder. Je hoort het geluid van de snijmachines. In de toekomst zal dat geluid verloren gaan, want dan hebben we geruisloze snijmachines. Maar dan is er nog wel deze opname. Dit is ook een soort geschiedschrijving. Die foto van Roy Villevoye is ook waanzinnig. Als je een westerse vrouw bent van 42, heb je ongeveer 2500 broden gegeten. Roy heeft een stellage gemaakt met dat aantal broden, met een vrouw ervoor, Jetta.”

Dan is er ook nog vergankelijke kunst, van Ap Verheggen. “Hij heeft graan geteeld op oud brood: hij wilde het meest circulaire brood maken – brood als voedingsbodem van nieuw brood. We hopen van de oogst van dat graan weer nieuw brood te kunnen bakken. Alles wat hij heeft gedaan, heeft hij ook gefilmd. Die beelden, versneld ­af­gedraaid, zijn ook te zien.”

Pater heeft bewust gekozen voor verschillende kunst­disciplines om zo ook de verscheidenheid van brood goed over te brengen. Zo is op de tentoonstelling ook schilderkunst van Loes Koomen te zien, en liet Yani een danser al dansend deeg kneden en filmde hij dat. “En dan hebben we nog Ruganzu Bruno uit Oeganda. Tijdens de expositie maakt hij een kunstwerk van het afval dat wij produceren met brood. Plastic zakken, zakken waarin de grondstoffen zitten. Ik ben heel benieuwd wat hij gaat ­maken.”

“Dit project heeft echt mijn begrip voor kunst verdiept. Ik heb meer waardering gekregen voor het idee achter kunst. Had ik al verteld wat ik van Servaas heb gekregen? Een officiële oorkonde dat ik daadwerkelijk kunstenaar-bakker ben. Daar ben ik best trots op.”

De kunst van brood: 9 t/m 12 mei, tussen 12-18 uur te zien in Het Sieraad, Postjesweg 1 (gratis entree).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden