Plus Achtergrond

Boek over Cruijff bij Feyenoord: ‘Hij had enorm last van faalangst’

Beeld © PICS UNITED

Schrijver en journalist Arthur van den Boogaard (50) schreef een boek over het laatste seizoen van Johan Cruijff, bij Feyenoord. ‘Hij was meedogenloos in het voorkomen van falen.’

Arthur van den Boogaard is geen man van het bondige antwoord. Vraag hem hoe hij als 14-jarig jongetje de overstap van Cruijff naar Feyenoord beleefde en hij vertelt over Cruijff bij Barcelona, zijn tijd in Amerika, hoe hij bewoog, medespelers beter maakte, de WK-finale van 1974 verloor. En dan het antwoord op de vraag: “Ik had daar geen gevoel bij. Mijn helden waren Gerald Vanenburg en Johan Neeskens.”

Het illustreert hoe Cruijff in het hoofd van Van den Boogaard zit. Associatief springt hij van het ene verhaal op het andere, steeds doorspekt met details alsof hij er al die tijd bij is geweest. Afgelopen ­zomer sloot Van den Boogaard zich op in zijn werkkamer in het voormalige Volkskrant­gebouw. Zeven dagen per week schreef hij van tien uur ’s ochtends tot twaalf uur ’s avonds om zijn boek af te ronden. Hij teerde op Douwe Egberts-filterkoffie, spijsbrood van Hartog en druiven.

“Ik kwam op kantoor, zette koffie, at spijsbrood. Fijne, herhalende handelingen. De druiven kwamen er gewoon bij. Het was kennelijk een goed druivenjaar. Er waren er heel veel, ik kon ze overal kopen, ze waren erg lekker.”

In september rondde Van den Boogaard zijn project van twee jaar af. Hij sprak meer dan zestig bronnen: familie, vrienden, mensen uit de technische staf, fysiotherapeuten en spelers. Dat leidde tot een nauwgezette reconstructie van het laatste seizoen van Cruijff.

Van den Boogaard voert Cruijff bijna als een romanpersonage op. “Om zo dicht mogelijk bij het mens Cruijff te ­raken. Het gevoel van die tijd te tonen.” Dat werkt. Karakteromschrijvingen die we niet eerder lazen, razen voorbij in een meeslepend geschreven, chronologische uiteenzetting van zijn jaar bij Feyenoord, afgewisseld met hoofdstukken die zijn voetballoopbaan van daarvoor omschrijven, beginnend bij het kleine jongetje in De Meer. De twee verhaallijnen komen samen in de epiloog: de laatste wedstrijd van Cruijff.

Het boek begint met de overstap van Cruijff naar Feyenoord, zomer 1983. Het Ajaxbestuur wilde Cruijff niet houden, hij was vrij om te gaan. Cruijff dacht tot het laatste moment dat het goed zou komen. Hij zou er trainer worden, was al bezig met de dingen naar zijn hand te zetten. Het liep anders.

Johan Cruijff (in het midden op de voorste rij) met Feyenoord aan het begin van seizoen 1983-1984. Beeld VI IMAGES

Van den Boogaard: “Cruijff had zijn hand overspeeld. Het bestuur vond hem te duur, helemaal omdat hij maar de helft van de wedstrijden speelde. Het was een mokerslag. De Meer voelde als thuis voor Cruijff. Er was niemand op de hele wereld die daar vaker was geweest dan hij. Het was zijn jeugd, zijn redding na het overlijden van zijn ­vader, toen ‘Jopie’ Cruijff twaalf jaar was.”

Cruijff besloot bij Feyenoord te gaan voetballen. “Of ­anders gezegd: tegen Ajax,” zegt Van den Boogaard. “Op een manier zoals alleen Cruijff dat kon. Hij vertakte in het team, had overal invloed, zette alles neer. Je merkt het als je met hem op het veld staat, nog beter als hij er niet meer staat.”

De eerste seizoenshelft was moeizaam. Toch werd Cruijff kampioen met Feyenoord. Hij werd niet gedreven door wraak, zei hij zelf. Van den Boogaard: “Ik geloof wel dat hij meerdere drijfveren had. Maar het is zeker dat rancune richting Ajax daar één van was.”

Einde van een kindertijd

Van den Boogaard was een paar maanden bezig met het boek, toen Cruijff overleed. Het was 24 maart 2016. “Mijn vriendin belde, ik zat aan de keukentafel wat dingen uit te zoeken. Ik was van slag. Toen ik voor het eerst sinds zijn dood weer naar een wedstrijd ging, kwam ik in de Arena een oude bekende tegen met wie ik in de jaren negentig op de F-side stond. Hij zei: ‘De dood van Cruijff is het einde van onze kindertijd.’ Hij had gelijk. Ik heb het werk aan het boek stilgelegd, het voelde niet goed. Begin 2018 kon ik het weer oppakken.”

Hij spitte talloze documenten door, psychologische rapporten, boeken, kranten en tijdschriften. Hij beschikte over veel onbekende, oude videobanden en radio- en televisie-uitzendingen. Hij stalde het uit op zijn werktafel, aan de wand hing hij een grote foto op van Cruijff en zijn vrouw Danny, waar hij elke ochtend even naar keek. Vond hij iets wat niemand eerder had geschreven, dan pinde hij het knipsel aan de wand, noteerde er ‘hebbes’ onder. De wand raakte al snel vol.

Als voorbeeld noemt Van den Boogaard nieuwe onthullingen over de schoonvader van Cruijff, Cor Coster. Hij schrijft gedetailleerd over zijn vrijwillige werkzaamheden in Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat Cruijff zich verrijkte met de aan- en verkoop van medespeler John Rep. Of over de rol van Willem van Hanegem bij Feyenoord, die zorgde dat het legioen en de spelers Cruijff ­accepteerden. “Ik weet nog veel meer, maar niet alles staat in het boek. Ik kreeg sommige verhalen niet rond, had te weinig bronnen. Dan kan ik het niet opschrijven.”

Migraine

De grootste ontdekking van Van den Boogaard is dat Cruijff enorme last had van faalangst. “Hij was extreem bang te verliezen, de stress die dat hem gaf, veroorzaakte migraine, leidde ertoe dat hij zoveel rookte, nauwelijks sliep voor een wedstrijd. Maar: elk nadeel heeft zijn voordeel. Cruijff had actieve faalangst. Hij was meedogenloos in het voorkomen van falen.”

Verloor Cruijff toch, dan praatte hij dat met zijn mond recht. “Neem de verloren WK-finale van 1974. Hij zei: ‘Zij hebben de titel, maar ze praten nog steeds over ons schone spel.’ Won hij toch nog. Hij ging daarin extreem ver.”

Johan Cruijff op de schouders van Ben Wijnstekers (links) en Stanley Brard. Beeld Hollandse Hoogte / Paul Levitton BV

De faalangst van Cruijff laat zich het scherpst zien in zijn seizoen bij Feyenoord. Van den Boogaard: “Hij wist inmiddels dat hij sterker werd van die angst. Daarom creëerde hij overal conflicten. Hij heeft altijd gezegd: dat doe ik ­omdat anderen het nodig hebben. De waarheid is: hij had dat zelf nodig. Daardoor kon hij, in combinatie met zijn ­talent en rancunegevoelens richting Ajax, dat laatste seizoen nog één keer goed presteren. De druk om kampioen te worden was groter dan ooit.”

Van den Boogaard wijst naar het gezicht van Cruijff op de omslagfoto van het boek. Hij zit op de schouders van ploeggenoten Ben Wijnstekers en Stanley Brard na de ­gewonnen kampioenswedstrijd tegen PEC. “Zijn uitdrukking zegt: ik ben op. Het kostte hem veel meer moeite dan wij altijd dachten. Het kwam van diep.”

Geld verdienen

De faalangst van Cruijff beperkte zich niet tot op het veld. Het was bekend dat Cruijff van jongs af aan zoveel mogelijk geld wilde verdienen. Van den Boogaard: “Cruijff dacht vooruit, wist: ik kan alleen voetballen, hoe voorkom ik dat ik straks zonder geld zit? Onderdeel van de psychologische rapporten van Ajaxpsycholoog Dolf Grunwald waren verschillende tests. Een vraag was: ‘Waar maak je je zorgen om?’ Antwoord: ‘Dat ik straks niet genoeg geld heb.’”

Van den Boogaard is intussen weer wat zijweggetjes ­ingeslagen. Het gaat over de 8-2 overwinning van Ajax op Feyenoord in dat laatste seizoen. Mario Been. Hoe Cruijff zijn medespelers tijdens de rondo niet in de hoek bij de ­pylon zette, maar ertussen, want dan ben je wendbaarder. Het spel simpel houden. Ruimtes zien. De Duitsers. Frenkie de Jong. De afscheidswedstrijd van Willem van Hanegem.

“Wat ook interessant is,” zegt Van den Boogaard. Hij pakt een iPad uit zijn tas, laat foto’s en video’s zien van Cruijff op het trainingsveld. Na een poos scrollen is hij even stil. “Mijn zevenjarige zoontje Titus was laatst bij me in mijn werkkamer. Hij keek even rond, zei toen: ‘Pap, misschien wordt het tijd om op te ruimen. Het af te sluiten.’”

Arthur van den Boogaard: Het laatste seizoen – het andere ­gezicht van Johan Cruijff, Thomas Rap, €22,50

Arthur van den Boogaard: ‘Het laatste seizoen kostte Cruijff veel moeite. Het kwam van diep.’ Beeld Sara Stork
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden