PlusBoekrecensie

Biografie schetst Erasmus als (soms laf en geldzuchtig) mens

De kroon op het werk, zo mag je de biografie van Erasmus, geschreven door Sandra Langereis, rustig noemen. De verzamelde werken van de bekendste humanist, waaronder zijn beroemde Lof der zotheid, zijn de laatste jaren opnieuw uitgegeven en afgelopen herfst verscheen in 21 delen de correspondentie van en aan Erasmus (1469-1536). 3141 brieven, vijf eeuwen na verzending nog in de boekhandel te verkrijgen.

Hans Renders
Erasmus geportretteerd door Hans Holbein in 1523. Zijn boeken waren in die tijd  ‘niet aan te slepen’. Beeld Heritage Images/Getty Images
Erasmus geportretteerd door Hans Holbein in 1523. Zijn boeken waren in die tijd ‘niet aan te slepen’.Beeld Heritage Images/Getty Images

Langereis maakt royaal gebruik van die correspondentie. Daaruit leren we wie Erasmus zoal kende en wat hem bezighield. Daarnaast is in deze biografie veel informatie verzameld over zijn dagelijkse leven. Natuurlijk is Erasmus niet altijd zelf de bron daarvoor. Toch krijgen we een helder beeld van zijn tijd. Zo wordt precies uitgelegd hoe het schoolsysteem in Deventer functioneerde in de zestiende eeuw.

Hoe gek het ook klinkt, pas in de vorige eeuw is meer duidelijkheid gekomen over wie zijn ouders waren. We wisten dat Erasmus een zogenaamd ‘onwettig’ kind was van een priester uit Gouda, maar dat deze Gerard een belangrijk kopiist van handschriften was in diverse Italiaanse steden bleef lang onbekend. Erasmus deed schimmig over zijn ouders, uit angst dat hij geen carrière kon maken binnen de kerkelijke instituties als zoon van een priester en diens huishoudster.

Stroop om de mond

Erasmus paste soms zijn opvattingen aan, afhankelijk van met wie hij correspondeerde. Vorsten van wie hij geld hoopte te krijgen, kregen stroop om de mond gesmeerd. Hoewel hijzelf, voor zover wij weten, nooit in de verleiding van de vleselijke lusten is geraakt, pleitte hij er de ene keer voor om priesters die ‘zich vanwege zwakheid des vlezes niet kunnen beheersen, en overigens van goed onbesproken gedrag zijn’ toe te staan te trouwen. Maar als het hem beter uitkwam, schreef hij in een andere brief over gehuwde priesters: ‘Het is louter dansen, eten, drinken en geil zijn.’

We moeten ons realiseren dat Erasmus in een ongelofelijk spannende tijd leefde. Op het breukvlak van middeleeuwen en renaissance werd Amerika ‘ontdekt’ en Erasmus’ leven liep parallel met de vervanging van het gestempelde ‘blokboek’ door het in Mainz door Johannes Gutenberg uitgevonden ‘echte’ boek, gezet met losse metalen letters. De eerste op deze wijze gedrukte boeken verschenen in 1473 in de Lage Landen. Erasmus kreeg in Deventer les van een docent die zijn eigen boeken liet drukken door een Duitser die nog in de leer was geweest bij Gutenberg. Hoe dicht kun je op de geschiedenis zitten?

Dat Langereis meeslepend schrijft over het begin van de boekdrukkunst is niet verwonderlijk. Zij publiceerde eerder een biografie van de in 1520 geboren Antwerpenaar Christoffel Plantijn, ooit ’s werelds grootste drukker en uitgever.

De biografie van Erasmus is zoals het een biografie betaamt geschreven vanuit het leven. Zijn boeken en het belang daarvan krijgen ruime aandacht, maar steeds blijf je als lezer het idee houden dat je met hem meereist. Ook letterlijk, want Erasmus was vaak onderweg: van Rotterdam naar Deventer, van Stein naar Kamerijk (Cambrai), van Parijs naar Engeland, van Leuven naar Italië. Van al die plaatsen waar Erasmus schoolging, studeerde, in een klooster zat of zijn uitgevers bezocht, krijgen we een helder decor geschilderd. Jammer dat de biograaf met een lange proloog begint die meer verwarring zaait dan dat je zin hebt om door te lezen.

Bijbelwetenschap

De tolerante humanist Erasmus wilde op rustige toon de katholieke kerk hervormen, terwijl zijn tijdgenoot Luther op felle wijze de paus aanviel. Er ontstond een schisma waardoor de helft van de Europese bevolking overging op het protestantisme. Erasmus, ondanks zijn kritiek op Rome, verzette zich daartegen, al duurde het naar de zin van zijn omgeving wel erg lang tot hij zich openlijk tegen Luther uitsprak.

Menig geestelijke was er zelfs van overtuigd dat Erasmus’ bijbelwetenschap de bron was van Luthers gedachtegoed: Erasmus toonde aan hoe de Bijbel in de loop der eeuwen door het vele overschrijven door monniken die gewoon weglieten wat hen niet beviel was verpest. Overigens waren zowel orthodoxe katholieken als strenge protestanten op Erasmus gebeten omdat hij uiteindelijk het aardse leven belangrijker vond dan het hemelse.

Een grote verdienste van Erasmus is dat hij literaire teksten uit de oudheid populair maakte, zoals die van Augustinus en Horatius. Ook Griekse schrijvers werden door hem vertaald, zoals Plutarchus. Griekse auteurs waren compleet vergeten of zo slecht naar het Latijn vertaald dat er geen touw aan vast te knopen viel.

Erasmus leefde in een tijd dat je als schrijver van vorsten of rijke weldoeners een toelage kreeg en zelf studenten moest zoeken om geld te verdienen. Hoe geleerd hij ook was, de commerciële kant van het publiceren verloor hij nooit uit het oog. Langereis beschrijft welke boeken in 1522 op de Frankfurter Buchmesse door zijn Zwitserse uitgever Froben verkocht werden: Novum Testamentum in twee dure delen op folioformaat, een goedkopere editie in zakformaat van hetzelfde boek, Parafrase van het Mattheusevangelie, het ‘niet aan te slepen’ Gesprekken, het ‘voor de zoveelste maal herdrukte’ Lof der zotheid, Tegen de barbaren, het stijlhandboek Taalschat en de Adagia. Erasmus was de eerste bestsellerauteur.

Johan Huizinga publiceerde in 1924 zijn biografie van Erasmus. Zonder overdrijving kan gezegd worden dat Langereis hem met Dwarsdenker overtroffen heeft. Ze heeft op een prettig leesbare wijze de grote verdiensten van Erasmus in kaart gebracht, en toch zijn bij tijd en wijle arrogante, geldzuchtige en zelfs laffe gedrag niet uit het oog verloren. Ze heeft van Erasmus weer een mens gemaakt. En zo stierf hij ook, in Bazel, in zijn eigen bed, terwijl hij nog net kon prevelen: ‘Lieve God’.

Erasmus, Dwarsdenker, Sandra Langereis.
 Beeld De Bezige Bij
Erasmus, Dwarsdenker, Sandra Langereis.Beeld De Bezige Bij

Non-Fictie

Sandra Langereis
Erasmus, Dwarsdenker
De Bezige Bij, €39,99
784 blz.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden