PlusBoekrecensie

Beschrijf de gevolgen van de atoombom, was zijn instructie

Beschrijf de gevolgen van de atoombom, was de instructie voor John Hersey in 1946. De Amerikaan reisde naar Hiroshima en schreef een reportage die 75 jaar later nog altijd een onuitwisbare indruk maakt.

De explosie van de atoombom, de schokgolf en branden maakten Hiroshima met de grond gelijk.Beeld Bernard Hoffman

Er was een ervoor en erna. Voor de wereld als geheel, maar zeker ook voor de Amerikaanse schrijver en journalist John Hersey (1914-1993). Niet dat Hersey voordien niets uitzonderlijks had gedaan. Als zoon van even idealistische als onbemiddelde missionarissen geboren in Tianjin, waar hij zijn eerste tien levensjaren woonde en eerder Chinees sprak dan Engels, studeerde hij aan Yale University en Cambridge. In 1937 was hij korte tijd secretaris/privéchauffeur van schrijver Sinclair Lewis, voordat hij als journalist in de kolommen van Time en Life uitgroeide tot een gevierd oorlogscorrespondent.

Op zijn dertigste had Hersey al twee bundels journalistieke verhalen gepubliceerd én een Pulitzer­prijs gewonnen met de roman A Bell for Adano (1944), over de geallieerde bezetting van een Siciliaans dorp. En, o ja, in 1942 trouwde hij met Frances Ann Cannon, erfgename van een zuidelijke textielbaron en, voordat ze Hersey tegenkwam, het eerste serieuze vriendinnetje van ene John F. Kennedy, die niettemin een goede kennis van de schrijver bleef.

Geen gekke start, zou je zeggen. Maar het viel allemaal in het niet bij dat moment waarop hij een gruwelijke mijlpaal in de wereldgeschiedenis (aanstaande donderdag precies 75 jaar geleden ‘bereikt’) wist vast te leggen in een haast even verblindend ijkpunt in de Amerikaanse journalistiek. Bij het absolute meesterwerk Hiroshima (1946).

Voorjaar 1946 zond Harold Ross, hoofdredacteur van The New Yorker, hem naar Japan om te schrijven over die ene ‘geluidloze flits’ die negen maanden daarvoor honderdduizend mensen had gedood en een stad in puin had gelegd. Tijdens de reis erheen las de sterverslaggever de roman The Bridge to San Luis Rey (1927) van Thornton Wilder, waarin een monnik in Peru getuige is van het instorten van een touwbrug en duikt in de levens van de vijf mensen die bij die ramp omkwamen. Waarop Hersey het briljante besluit nam zich te richten op de persoonlijke verhalen van een beperkt aantal ‘personages’ die de atoombom juist hadden overleefd.

Personeelszaken

Na drie weken research en gesprekken met missiepater Wilhelm Kleinsorge en vijf andere hibakusha (letterlijk ‘door de explosie getroffenen’) die hij via hem leerde kennen, keerde hij in juni terug naar New York. Twee maanden later verscheen zijn 31.000 woorden tellende artikel. Het stuk opende met de regels: ‘Op 6 augustus 1945, om precies vijftien minuten over acht ’s ochtends, Japanse tijd, het moment waarop de atoombom boven Hiroshima explodeerde, was juffrouw Toshiko Sasaki, een medewerkster op de afdeling Personeelszaken van de tinsmelterij Oost-Azië, net achter haar bureau in het kantoor van de fabriek gaan zitten en draaide ze zich om om iets tegen het meisje aan het bureau naast haar te zeggen…’

Hiroshima van John Hersey.

Vervolgens werden de pastor van een methodistenkerk, een straatarme kleermakersweduwe, missiepater Kleinsorge en twee artsen op een vergelijkbare manier geïntroduceerd. Als mensen van vlees en bloed, niet de karikaturaal schurkachtige ‘Jappen’ waaraan Amerikaanse lezers destijds gewend waren. Om via hun in de derde persoon gegoten getuigenissen de vernietigende explosie en de directe gevolgen daarvan op te roepen.

Het leverde ingetogen, kalm reciterend proza op dat de gruwelen in het verre Hiroshima huiveringwekkend dichtbij bracht. De chaos en angst. De aanblik van die twintig soldaten op wie Kleinsorge ergens stuit: ‘Hun gezichten waren geheel verbrand, hun oogholten waren hol, het vocht uit hun gesmolten ogen was over hun wagen gelopen’. Het bleek de nog onbekende sluipmoordenaar die later stralingsziekte zou gaan heten.

Razendsnel uitverkocht

Een unieke journalistieke prestatie, die op een even unieke manier werd gepresenteerd en ontvangen. Op 31 augustus 1946 was het nummer van The New Yorker in zijn geheel werd gevuld met Herseys artikel, een unicum in de geschiedenis van het tijdschrift. De oplage van 300.000 exemplaren was binnen een paar uur uitverkocht. Dat ging zo snel dat Albert Einstein, die als verklaard tegenstander van kernwapens duizend stuks aan collega-wetenschappers wilde sturen, genoegen moest nemen met facsimile’s. En enkele maanden later werd het in boekvorm een internationale bestseller, die sindsdien altijd in druk is gebleven. De Nederlandse vertaling van Catalien van Paassen is nu opnieuw uitgebracht vanwege de naderende historische datum.

In de bijna halve eeuw tot zijn dood, in 1993, bleef Hersey een productief en geëngageerd auteur van vooral fictie. Hij schreef met het in het Joodse getto van Warschau spelende The Wall (1950) één van de eerste Holocaustromans. White Lotus (1965) was een wat-als-parabel op het slavernijverleden, waarin blanke Amerikanen werden uitgebuit door hun Chinese overheersers. En in The Algiers Hotel Incident (1968) beschreef hij hoe politieagenten in juli 1967, tijdens rassenrellen in Detroit, een groep zwarte mannen terroriseerden en er drie vermoorden, ‘omdat ze, al met al, zwarte mannen waren’.

Maar geen van zijn andere werk had ook maar bij benadering de impact van die ene reportage, die hem en passant tot wegbereider van het New Journalism maakte. In 1985 keerde hij terug naar Japan om ‘zijn’ hibakusha op te zoeken en hun levens sinds de vorige ontmoeting te reconstrueren in een nieuw slotdeel, ‘De nasleep’. Twee van hen bleken overleden, één een katholieke non geworden, een ander een zeer vermogend arts. Er waren gevechten met de overheid om financiële steun en tegen kanker geweest, benefiettournees door Amerika met door rubberachtige littekens in hun gezicht getroffen ‘Keloïdenmeisjes’. En over de 70-jarige eerwaarde Kioshi Tanimoto schreef hij: ‘Hij stond elke dag om zes uur op en ging dan een uur wandelen met zijn kleine, wollige hondje Chiko. Hij deed het wat kalmer aan. Zijn geheugen begon, net als dat van de wereld, grijze vlekken te vertonen.’

Het is een van een licht cynisch pessimisme getuigende slotzin, ingegeven door alle kernwapenproeven die na 1945 werden uitgevoerd. Maar ondertussen viel ‘de bom’ mede dankzij John Hersey nooit meer. Of zoals H.J.A. Hofland in 2009 zijn helaas niet in deze heruitgave opgenomen nawoord besloot: ‘Als een boek een preventieve werking kan hebben, dan Herseys Hiroshima.’

Fictie

John Hersey
Hiroshima
Vertaald door Catalien van Paassen
Meulenhoff, €20,00 188 blz.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden