PlusAchtergrond

Beschimpt en bespot, maar nog altijd een kijkcijferhit: dit is het geheim van The Passion

Het witte, verlichte kruis (hier te zien in Dordrecht in 2019) zal dit jaar gedragen worden door Oekraïense vluchtelingen. Beeld ANP
Het witte, verlichte kruis (hier te zien in Dordrecht in 2019) zal dit jaar gedragen worden door Oekraïense vluchtelingen.Beeld ANP

Beschimpt door de hogecultuurpolitie, verfoeid door de zwartekousenbrigade, maar na twaalf jaar nog altijd een kijkcijferhit: The Passion. Hoe een oud Bijbelverhaal een moderne televisietraditie werd.

Roelf Jan Duin

Geschiedenis wordt geschreven terwijl we op de bank zitten te twitteren. Althans, dat gebeurde op 21 april 2011, toen tamelijk in het geniep een nieuw venster werd toegevoegd aan de Nederlandse mediacanon. Op die dag zagen een miljoen televisiekijkers hoe Syb van der Ploeg, in zijn rol van Jezus, in het oude centrum van Gouda verraden werd door Judas, gespeeld door Frank Lammers, terwijl Thomas Berge als Petrus nog voor de haan gekraaid had drie keer had ontkend dat hij Jezus kende.

Maar die stille donderdag gebeurde er nog iets: voor het eerst werd een televisieprogramma massaal live becommentarieerd op Twitter, dat in 2011 het aantal Nederlandse gebruikers had zien verdubbelen tot meer dan 1 miljoen. ‘Erbarme dich, mein Gott, wat is dit voor een reli-kitsch?’ klonk het spottend op het tweede scherm. Er werden grappen gemaakt over het acteerwerk van Dennis van der Geest als Barabbas, er werd in 140 tekens gehoond om Lammers die plotseling Ik leef niet meer voor jou van Marco Borsato inzette. En kijk, daar stond Do, als Maria, naast een gigantisch wit kruis: hilariteit alom.

Maar er roerden zich ook rekkelijke en precieze twitteraars uit kerkelijke kring, tekende dagblad Trouw destijds op. Zo schreef Eric van den Berg, auteur van het Handboek kerk en internet: ‘De kerk moet zich niet buiten onze mediacultuur plaatsen,’ maar ‘er wringt iets in mijn hart. De kruisweg van Jezus is ingetogen. Discreet. (...) Het is geen spektakel.’ Hij kreeg repliek van priester en tv-presentator Roderick Vonhögen: ‘Had aanvankelijk ook reserves, maar ben nu toch onder de indruk van het resultaat. Doelgroep = niet-kerkelijke jonge mensen.’

Tweets als evenement

Al eerder had Twitter zich bewezen als primaire nieuwsbron (het neerstorten van het toestel van Turkish Airlines in 2009 gold als de ‘doorbraak’ van het microblog in Nederland), maar hier deed zich voor het eerst de belofte gestand van Twitter als laagdrempelig platform voor flauwekul en voor serieuze discussies. En al die duizenden losse tweets vormden samen een evenement op zichzelf. Een gesamtkunstwerk, zou je het met enige theatrale overdrijving kunnen noemen.

De eerste uitzending van The Passion en het tumult dat zich op Twitter afspeelde lijken los van elkaar staan. Maar je zou de doop van The Passion en het getwitter erover ook kunnen beschouwen als een samenkomst van ogenschijnlijk tegengestelde maatschappelijke tendensen: toenemende individualisering en ontkerkelijking enerzijds, de behoefte aan collectieve ervaringen en zingeving anderzijds. Of, zoals theoloog Mirella Klomp het verwoordt: “We geven op individueel niveau invulling aan het verhaal van Jezus, en dat kunnen we alleen door zo’n groot collectief evenement.”

En dat is niks nieuws. Klomp, verbonden aan de Protestantse Theologische Universiteit in Amsterdam, schreef in 2020 het boek Playing on, over de betekenis van The Passion. Daarin plaatst ze het tv-spektakel in de traditie van ‘passiespelen’ die teruggaat tot de vroege middeleeuwen. Ook toen werden Bijbelverhalen uitgebeeld en in muziekstukken verwerkt, zoals later ook Bach deed met de Matthäus- en de Johannes-Passion.

Klomp: “Door de eeuwen heen is voortdurend gekeken hoe verhalen uit de Bijbel in een modern jasje kunnen worden gestoken en naar de mensen gehaald kunnen worden.” En altijd klonk daar ook kritiek op, zoals recent uit reformatorische hoek: is het verhaal niet te heilig om ten prooi te vallen aan populaire cultuur? Is geloof niet in de eerste plaats een innerlijke zaak?

‘Waar halen wij het lef vandaan?’

The Passion is inmiddels uitgegroeid tot een vaste televisiewaarde op de donderdag voor Pasen, jaarlijks kijken er tussen de 2 en 3 miljoen mensen naar. De kritiek van de hogecultuurpolitie is nog altijd vaste prik, evenals de afkeur uit christelijke kring. Het Reformatorisch Dagblad drukt nog ieder jaar minstens één furieus artikel af waarin betoogd wordt hoe verwerpelijk de popularisering van het Bijbelverhaal is.

‘Wij begrijpen niet hoe ongelovige acteurs het Evangelie kunnen verkondigen. Ongelovigen liggen immers geestelijk dood in zonden en misdaden,’ stond in een ingezonden stuk uit 2016. En twee jaar later, eveneens in een opiniestuk: ‘Waar halen wij, zondige mensen, het lef vandaan om de kruisgang en het onnavolgbare lijden van de Heere Jezus na te bootsen?’

De omroep die The Passion uitzendt, de eerste tien jaar deed de EO mee, daarna enkel KRO-NCRV, benadrukt steevast dat het lijdensverhaal van Jezus door iedereen zelf van invulling kan worden voorzien: de een put er hoop uit, de ander biedt het troost, en voor een hoop mensen zal The Passion ook gewoon een leuk televisieavondje zijn met BN’ers die bekende liedjes zingen.

Deze week werd aangekondigd dat er dit jaar met Hemelvaart een extra editie komt. “The Passion bracht het paasverhaal weer naar de massa. Dat hopen we ook te bereiken met dit vervolg,” zei de directeur van de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk in Nederland, Jurjen de Groot, tevens betrokken bij de organisatie.

‘How can I make this about me’

Ook BN’ers die meedoen aan The Passion geven daar hun eigen betekenis aan. Zoals Ruud de Wild, die dit jaar meespeelt. “Als verteller wil ik mij net zo onderzoekend opstellen als in mijn podcasts. Ik weet de antwoorden ook niet, maar ik stel me ervoor open. Het thema ‘Alles komt goed?!’ is inmiddels mijn levensmotto,” zei de dj, die vorig jaar voor kanker behandeld werd.

En toen zanger Tim Akkerman in 2020 gevraagd was om Jezus te spelen, verklaarde hij dat hij veel in de messias herkende. “Ik koos na tien jaar Di-rect een andere koers en heb toen ook weer nieuwe volgers gevonden.” Zo’n opmerking heeft een hoog how-can-I-make-this-about-me-gehalte, maar tekent ook hoe geloof iets is geworden dat niet zozeer vanaf de kansel wordt voorgeschreven, maar individueel wordt ingevuld.

Maar hoe kan The Passion, dat weliswaar een eigentijdse invulling geeft aan het lijdensverhaal, maar het verhaal uit de Bijbel als leidraad heeft, zo succesvol zijn, terwijl de kerken al decennia leeglopen? Daarvoor zijn meerdere verklaringen, zegt Klomp.

“Ook al is Nederland een overwegend seculier land, het lijdensverhaal van Jezus zit nog steeds diep verankerd in ons collectieve geheugen, en in onze cultuur. Musea hangen vol met werken die hun oorsprong vinden in de Bijbel, en ook hedendaagse kunstenaars verhouden zich tot het christendom, ook als ze niet gelovig zijn. Bovendien kent het verhaal van de laatste dagen van Jezus thema’s waar iedereen zich in kan herkennen: vriendschap, verraad, liefde, lijden. Daarom passen popmuziekliedjes er ook zo goed in.”

Eerste Maria Magdalena

Dat The Passion in Nederland zo’n succes is, zou juist door de ontkerkelijking kunnen komen, denkt Klomp. Zo streek het concept in 2016 in New Orleans neer, maar daar bleek het veel minder aan te slaan. “Deels zal dat ermee te maken hebben dat in New Orleans voortdurend parades en festivals op straat zijn, dus dit is minder uniek. Maar in de Verenigde Staten is religie sowieso heel prominent aanwezig in het dagelijkse leven, waardoor dit minder spannend was.”

Donderdag zal Doetinchem vol staan met mensen die de moderne processie van dichtbij willen aanschouwen. Musicalster en GTST-acteur Soy Kroon zal Jezus zijn, en voor het eerst komt het personage van Maria Magdalena in het stuk voor, gespeeld door Kim-Lian van der Meij. Ook nieuw: dit jaar zal er geen nummer van Marco Borsato gezongen worden: er zijn kennelijk grenzen aan blasfemie.

Het witte, verlichte kruis – het 252 kilo wegende pièce de résistance van het evenement – zal dit jaar gedragen worden door Oekraïense vluchtelingen. Op Twitter zullen mensen dat als wansmaak betitelen, anderen zullen grapjes maken als First Dates-gastheer Sergio Vyent Dennis Weening als Petrus zal aanspreken. En eens te meer zal duidelijk worden dat zowel The Passion als de reacties zich gevestigd hebben als een modern religieus ankerpunt, waar iedereen uit kan halen wat hij of zij wil.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden