Plus Achtergrond

Berenice Abbott: Een ‘tough cookie’ met visionaire blik

Het uitzonderlijke werk van de Amerikaanse fotograaf Berenice Abbott was nog nooit eerder in Nederland te zien. Huis Marseille toont nu haar portretten, stadsgezichten en wetenschappelijke foto’s.

Berenice Abbott, Self Portrait, ca. 1930. Beeld © Berenice Abbott

Daar hangt hij. James Joyce. Twee keer zelfs. Een keer met, en een keer zonder ooglapje. Het zijn de foto’s die al tientallen malen zijn gepubliceerd, bij artikelen over de Ierse schrijver van Dubliners en Ulysses bijvoorbeeld. Maar weten we ook nog wie die iconische foto’s eigenlijk nam? Nee? Berenice Abbott.

De zalen van fotografiemuseum Huis Marseille hangen vanaf vandaag vol met het prachtige werk van de Amerikaanse fotograaf, geboren in 1898 en overleden in 1991.

Voor het eerst is in Nederland, onder de titel Berenice Abbott – Portretten van het moderne leven, een omvangrijke selectie uit haar werk te zien. Alle afdrukken zijn door Abbott zelf gemaakt.

Berenice Abbott, Rockefeller Center, ca. 1932. Beeld © Berenice Abbott

De Spaanse kunstcriticus en schrijfster Estrella de Diego, conservator van de tentoonstelling, is een onvervalste pleitbezorger van Abbotts werk. Ze excuseert zich meermaals om haar enthousiasme. Wat niet hoeft.

Abbott fotografeerde in een tijd dat dat voor vrouwen helemaal niet gebruikelijk was. De Diego: “In deze tijd zou ze wereldberoemd zijn, maar toen… Vrouwen mochten fotograferen omdat ze niet serieus genomen werden. Maar Berenice Abbott was a tough cookie. Ik ben geen aardig meisje, ik ben een fotograaf, zei ze altijd. Wat een statement! Ze verdiende haar geld als fotograaf, al was dat niet makkelijk. Voor ze fotograaf werd had ze allerlei baantjes, ze was secretaresse, journalist en ging de deuren langs om mensen hun rekeningen te laten betalen.”

Ze riskeerde haar leven

“Kijk naar de foto’s, en besef wat voor een streken ze moest uithalen voor het gewenste resultaat. Ze klom op gebouwen, zonder gezekerd te zijn. Ze hing uit ramen, over relingen. Ze riskeerde haar leven voor de fotografie. Was het niet Robert Capa die zei: ‘If your pictures aren’t good enough, you’re not close enough’. En laten we niet vergeten: ze had een voor die tijd zeer moderne blik, a modern eye.”

De tentoonstelling in Huis Marseille concentreert zich op drie thema’s: portretten, haar kijk op de stad New York en wetenschappelijk werk. Abbotts carrière begint in de schaduw van een andere grootheid in de fotografie: Man Ray. Als zijn assistent leert ze het vak van portretfotograaf. In 1926 opent ze, met steun van de rijke Amerikaanse kunstverzamelaar Peggy Guggenheim, haar eigen studio in Parijs. 

Ze portretteert expats, bohemiens, schrijvers en kunstenaars, mannen ‘gekenmerkt door een minder monolithische mannelijkheid dan in die tijd gebruikelijk was’, en New Women, onconventionele vrouwen als zijzelf die zich vrij hadden gemaakt van afkomst en gender, zoals de schrijfsters Sylvia Beach, Djuna Barnes, en journaliste Janet Flanner. Met die portretten lijkt Abbott ook een blik op de toekomst te willen geven, waarin het onconventionele conventioneel wordt.

Berenice Abbot, Canyon, 1936. Beeld © Berenice Abbott

In 1927 leert Abbott de Parijse fotograaf Eugène Atget kennen. Het zal een beslissend moment in haar leven blijken. Estrella de Diego: “Atget fotografeerde het oude Parijs. Het Parijs dat was. Dat had hij decennialang gedaan Ze voelde zich verwant aan hem. Zij zag in hem een documentaire fotograaf, hoewel hij in Frankrijk als een soort surrealist werd gezien. Berenice Abbott heeft hem maar twee jaar meegemaakt. Na zijn dood in 1929 kocht ze al zijn werk, verscheepte het naar Amerika en ging daar zijn werk promoten. Als eerbetoon is in één zaal werk van Eugène Atget te zien.”

Dan staan we voor misschien wel de bekendste foto van Berenice Abbott: Aerial view of New York by Night (gemaakt op 20 maart 1936 vanaf het Empire State Building). Deze foto van verlichte wolkenkrabbers maakte ze in de periode dat ze New York snel zag veranderen. Zoals haar voorbeeld Atget zijn stad Parijs had geregistreerd, ging Abbott New York vastleggen. Maar dan andersom. Zij fotografeerde de stad die werd.

“Dat bedoel ik met the modern eye, die visionaire blik. Ze toont ons de toekomst die er nog niet was. Als we nu door New York lopen, lijkt het alsof de stad er altijd al zo is geweest. Dat is niet het geval, en Abbott heeft bijvoorbeeld de bouw van het Rockefeller Centre gefotografeerd. Tussen 1929 en 1939 legde ze de stad vast in het project Changing New York. Daar is ook een prachtig fotoboek van verschenen.”

Gezichtspunten

De Diego stelt dat het Abbott vooral ging om het maken van een mooie foto, boven het documenteren. “Natuurlijk is ze op een bepaalde manier aan het documenteren, maar de foto’s zijn aangesneden, op een bepaalde manier gekadreerd, en gemaakt vanuit verschillende gezichtspunten. Is er dan nog sprake van documenteren? Elke foto is visuele fictie. Documentaire fotografie bestaat eigenlijk niet.”

Het toetje van de tentoonstelling, volgens Estrella de Diego, is in de kelder te vinden: de wetenschappelijke foto’s van Berenice Abbott. Foto’s die ze maakte van natuurkundige wetten en processen, om ‘de cerebrale wetenschap’ te ontsluiten. Het befaamde Massachusetts Institute of Technology (MIT) was een belangrijke opdrachtgever, haar foto’s werden voor invloedrijke schoolboeken gebruikt. “Haar modern eyes hadden dit ook nodig,” zegt De Diego, “en kijk hoe prachtig die foto’s zijn, en hoe ook weer contouren van de stad New York in dat werk terugkomen. Ze was voortdurend op zoek naar moderniteit. Dat is echt de kracht van haar werk.”

Berenice Abbott – Portretten van het moderne ­leven. T/m 01/12, Huis Marseille, Keizersgracht 401.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden