Plus

'Ben ik een product van mezelf, of van mijn omgeving?'

Wie of wat bepaalt onze identiteit? Die vraag is al bijna veertig jaar leidend bij alles wat fotograaf Hans Eijkelboom vastlegt. Zijn oeuvre is nu te zien bij Fotomuseum Den Haag. 'Mijn werk is het antwoord.'

Hans Eijkelboom: 'Voorlopig ga ik nog wel door. Het wordt alleen maar interessanter en leuker. Zo lang­zamer­hand zie ik dat het toch wel wat is' Beeld
Hans Eijkelboom: 'Voorlopig ga ik nog wel door. Het wordt alleen maar interessanter en leuker. Zo lang­zamer­hand zie ik dat het toch wel wat is'Beeld

'Het gaat in mijn werk vanaf het allereerste begin over identiteit. Eerst over mijn eigen identiteit, later over de betekenis van het begrip 'identiteit' in de samenleving. Hoe komt dat tot stand, hoe is de relatie tussen het individu en de omgeving waarin ie leeft? Hoe komt het dat je niet detoneert met je omgeving?" zegt fotograaf Hans Eijkelboom (68) in zijn studio in een voormalige school in de Jordaan.

Zaterdag opent in het Fotomuseum Den Haag de overweldigende tentoonstelling Hans Eijkelboom - Identiteiten 1970-2017, waarin te zien is hoe hij het straatbeeld in de hele wereld documenteert. De combinatie van verschillende mensen met terugkerende elementen - een jas, een bepaald soort tas, een hoofddeksel of een opvallende print - roept het idee van een bepaalde identiteit op. Maar als je langer kijkt, valt op dat de geportretteerden, op die ene overeenkomst na, toch vooral verschillen.

"Je gedraagt je op een manier die voor jou volkomen uniek is, zoals jij is er maar een. Maar dat is natuurlijk helemaal niet zo." Hij schuift op zijn stoel, vervolgt met licht geaffecteerde stem: "Ik zal je een voorbeeld geven. Voor de opening van de tentoonstelling leek het me wel leuk een kek colbert te kopen. Na wat speurwerk vond ik het colbert waarvan ik zeker wist dat het speciaal voor mij is gemaakt en dat het me fantastisch zal staan."

Hans Eijkelboom, Fotonotitie 23¿oktober 2015 Amsterdam Dam-Damrak 12:20-14:30 Beeld Hans Eijkelboom
Hans Eijkelboom, Fotonotitie 23¿oktober 2015 Amsterdam Dam-Damrak 12:20-14:30Beeld Hans Eijkelboom

"Maar als ik reëel ben, weet ik dat er minstens 2000, of misschien nog wel meer mannen in hetzelfde colbertje rondlopen, met hetzelfde gevoel. Die dualiteit vind ik interessant. Waar komt die vandaan? Ben ik het product van mezelf, van een min of meer zelfstandige ontwikkeling, of ben ik een product van mijn omgeving?" Eijkelboom neemt een slokje van zijn oploskoffie. "De vraag is te complex om een concreet antwoord op te geven. Mijn werk is het antwoord."

U bent opgeleid tot monumentaal vormgever; hoe bent u eigenlijk fotograaf geworden?
"Tijdens die studie houd je je vooral bezig met architectuur en de omgeving van de architectuur. Langzaam maar zeker kreeg ik in de gaten dat ik vooral met concepten bezig was. Nu ziet het er misschien uit alsof ik een beslissing heb genomen om het ene medium voor het andere te verruilen, maar het ging organisch. Het was de tijd van de conceptuele kunst en als academiestudent voelde ik me daar onmiddellijk
buitengewoon wel bij."

Voor Identiteiten (1977) vroeg Eijkelboom aan verschillende mensen die hem kenden, maar tien jaar lang niet hadden gezien, hoe ze zich hem herinnerden. Vervolgens doste hij zich zo uit en legde hij zichzelf vast. Voor De Ideale Man (1978) stuurde hij verschillende vrouwen zijn foto en liet hij hen op die foto aangegeven hoe hun ideale man eruitzag. Daarop liet Eijkelboom zich door een grimeur omtoveren tot de gedroomde man en ging hij op de foto met de vrouw in kwestie. Hij duikt nog altijd op in zijn werk, maar Eijkelboom is zijn camera sindsdien steeds vaker op anderen gaan richten.

"Met het jaar 2000 in zicht verschenen er steeds meer artikel over in de krant: 'het jaar 2000 dit', 'het jaar 2000 dat'... Op een bepaald moment ga je daarin geloven. Ik dacht: hoe interessant zou het dan niet zijn om zeven jaar voor het jaar 2000 te beginnen met fotograferen, in een soort dagboekachtige vorm, om daar dan mee door te gaan tot zeven jaar na het jaar 2000. Al snel speelde dat jaar 2000 niet meer zo'n belangrijke rol; ik was vooral verschrikkelijk blij met de vorm die ik had gevonden; het leverde zulke interessante dingen op dat ik er mee ben doorgegaan. Tot op de dag van vandaag, met precies dezelfde fascinatie."

Hans Eijkelboom, Fotonotitie 6¿februari 2016 Amsterdam Dam-Damrak 14:00-14:30 Beeld Hans Eijkelboom
Hans Eijkelboom, Fotonotitie 6¿februari 2016 Amsterdam Dam-Damrak 14:00-14:30Beeld Hans Eijkelboom

"De eerste reeks die ik maakte, was 'groene loden jassen' in het stadscentrum van Arnhem. Ik ben de stad ingegaan en heb twee uur lang groene loden jassen gefotografeerd. Dat leidde tot een bijna hallucinerend resultaat; binnen twee uur had ik meer dan honderd mensen met zo'n jas gefotografeerd."

Hoe gaat zo'n sessie in zijn werk?
"Stel dat ik vandaag zou fotograferen, dan zou ik naar de Dam wandelen, een stukje de Kalverstraat in lopen, en dan dient zich iets aan. Dan komt er een 'thema van de dag' bovendrijven; dat zal nu misschien iets te maken hebben met de nieuwe wintermode. Of niet, maar er komt binnen tien minuten een onderwerp bovendrijven - ik ben daar inmiddels redelijk in getraind. Pas dan pak ik mijn fototoestel en begin ik te fotograferen. Met een bijna ongezonde fixatie op mijn onderwerp; zelfs mijn beste vrienden zie ik pas als ze recht voor mijn neus naar me gaan staan zwaaien."

Spreekt u de mensen die u fotografeert aan?
"Nooit. Ze weten ook niet dat ze worden gefotografeerd. De camera hangt voor mijn buik, ik heb een draadontspanner in mijn broek- of jaszak. Op die wijze fotografeer ik iedereen ongemerkt. Het enige waardoor het soms weleens lijkt alsof mensen het in de gaten hebben, is omdat ze een heel rare meneer zien die naar hen kijkt... maar ze hebben er absoluut geen vermoeden van dat ze worden gefotografeerd. Dat vind ik prettig. Anders zou ik het niet kunnen. Als ik iedereen zou aanspreken om uit te leggen wat ik aan het doen ben, zou ik over zo'n serie een week doen in plaats van twee uur."

Krijgt u dan nooit reacties van de geportretteerden?
"Jawel, in het DeLaMar Theater hangen bijvoorbeeld foto's van mij. Daar komen veel mensen en daar is weleens iemand bij die iemand herkent. Een neef of zo. Dan krijg ik een mail: zou ik mijn foto mogen hebben. Dan stuur ik de foto toe, met een publicatie erbij..."

Is er nooit iemand boos of teleurgesteld?
"Nee eigenlijk nooit, dat verbaast mij soms ook weleens. Aan de ene kant kun je dan denken: misschien is het bereik van mijn werk niet zo groot. Anderzijds - en dat zou ik de meest geruststellende gedachte vinden - doe ik mijn werk kennelijk op een heel acceptabele manier. Je zult nooit een foto van mij vinden waarop mensen staan die er heel lullig uitzien. Als ik denk dat iemand niet blij zal zijn met een bepaalde foto gooi ik 'm eruit."

Gaat u hiermee door tot uw dood?
"Dat durf ik niet te zeggen, maar voorlopig ga ik nog wel door. Het wordt alleen maar interessanter en leuker. Door die spannende digitale ontwikkelingen en ook omdat ik zo langzamerhand zie dat het toch wel wat is. Ik wil niet klagen, maar ik heb altijd vanuit een zekere marginale positie geopereerd."

"Mijn werk is voor fotografie te weinig fotografie - ik fotografeer nu eenmaal niet naar de criteria die in dat medium gelden - maar voor beeldende kunst is het weer te veel fotografie. Dat is het lastige van mijn werk, dat was zo en dat is eigenlijk altijd zo gebleven. Daarom ben ik nu zo verschrikkelijk blij dat mijn werk zo veel waardering heeft gekregen op de afgelopen Documenta, dat het nu in Den Haag te zien is, en dat er zo'n mooi boek bij de tentoonstelling verschijnt."

"Het is veel groter en zwaarder uitgepakt dan ik in eerste instantie had gedacht. Het breidde zich maar uit. Ik had gehoopt dat de vormgever mij in de hand zou houden, maar hij heeft zo ongeveer alles wat ik heb aangeleverd erin gekregen. Ik ben er hartstikke blij mee; tentoonstellingen verdwijnen, publicaties blijven. Deze is de weerslag van mijn hele carrière."

Hans Eijkelboom - Identiteiten 1970-2017, t/m 7/1 te zien in Fotomuseum Den Haag. Bij de expositie verschijnt een catalogus: Hans Eijkelboom, Photo Concepts 1970, uitgeverij Snoeck, €39,80

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden