Update

Beller nog vaak afgeluisterd, internet veel minder getapt

In Nederland worden nog altijd veel telefoons afgetapt door opsporingsdiensten. Familie en vrienden van een verdachte worden daarbij nauwelijks gespaard. Van internettaps word daarentegen nog relatief weinig gebruik gemaakt.

Beeld Thinkstock

Uit vandaag gepubliceerd onderzoek van het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum (WODC) blijkt dat in Nederland per duizend telefoons er één wordt afgeluisterd. Uit de gegevens blijkt dat er in 2010 in totaal 22.006 keer een tapbevel werd afgegeven. Daarmee is het aantal telefoontaps wel wat afgenomen ten opzichte van voorgaande jaren: het record stamt uit 2008, toen in totaal 26.425 telefoons (90 procent mobiel en 10 procent vast) werden afgeluisterd.

Kamerdebat
Toch is Nederland nog altijd koploper in vergelijking met de omliggende landen. Dat terwijl de effectiviteit van telefoontaps de afgelopen jaren is afgenomen, door de opkomst van ondermeer mobiele telefoons en sociale media. Meerdere partijen in de Tweede Kamer hebben dan ook vragen naar aanleiding van het WOCD-rapport, en inmiddels is er een Kamerdebat aangekondigd.

'Uiteindelijk heeft niemand precies zicht op de toepassing van dit soort dwangmiddelen tegen verdachte én onverdachte burgers. Niet iedereen krijgt uiteindelijk door dat hij voorwerp van onderzoek is geweest en lang niet altijd velt uiteindelijk de onafhankelijke rechter een oordeel over de toelaatbaarheid ervan. Dat is ronduit zorgelijk', aldus GroenLinks-Kamerlid Arjan el Fassed tegenover het ANP.

Bits of Freedom
'Het WOCD-onderzoek laat nog veel vragen open', vindt Simone Halink van digitale-rechtenorganisatie Bits of Freedom (BoF). 'Zijn telefoontaps nog wel noodzakelijk? Wordt de notificatieplicht voldoende nageleefd? Die vragen zijn teleurstellend beantwoord. Telefoontaps behoren tot de meest ingrijpende opsporingsmiddelen, maar opsporingsdiensten lijken dat onvoldoende te begrijpen.'

Halink: 'Als deze taps minder effectief zijn geworden, dan hadden we een duidelijker afname van het gebruik ervan moeten zien, en een toename van het gebruik van internettaps.' Halink vindt dat er nu eerst moet worden nagedacht over de bevoegdheden van de opsporingsdiensten, en dat er ook gekeken moet worden naar andere opsporingsmiddelen.

Vrienden en familie
Uit het onderzoek blijkt ook dat telefoontaps tijdrovend zijn. Het is niet zo dat afgetapte gesprekken onbeluisterd in een archief verdwijnen, aldus een woordvoerder van het WODC. 'Alle gesprekken moeten niet alleen worden beluisterd, maar ook worden uitgewerkt. Dat is dus een behoorlijk arbeidsintensief karwei. Daardoor rijst de vraag of het intensief gebruik maken van telefoontaps nog wel van deze tijd is.'

Vaak worden ook de telefoons van vrienden en familie van een verdachte getapt. Daarbij wordt per gesprek tijdstip, locatie, gespreksduur en de naam van degene aan de andere kant van de lijn getapt. Om de privacy van afgeluisterden toch enigszins te beschermen, zijn er wel beperkingen gesteld aan hoe lang een telefoon getapt mag worden.

Voor minder ernstige misdrijven en voor mensen die niet worden verdacht, worden kortere termijnen aangehouden dan voor zwaardere misdrijven en voor verdachten in strafzaken. Toch wel een 'opmerkelijke insteek in de rechtelijke toetsing', menen de onderzoekers. Het zou volgens hen meer voor de hand liggen om niet de duur van de inbreuk als richtsnoer te nemen, maar de mate van betrokkenheid bij het misdrijf. Dat is namelijk een inhoudelijk criterium.

Buitenland
In het buitenland wordt relatief veel vaker gebruik gemaakt van alternatieve opsporingsmiddelen. Volgens de de onderzoekers komt dat mede doordat er in verschillende landen verschillende opvattingen bestaan over de mate waarop telefoontaps de privacy schenden. 'Zo beschouwt Engeland deze tap als een ingrijpender opsporingsmiddel dan bijvoorbeeld infiltratie, terwijl dat in Nederland juist andersom is.'

Tegelijkertijd concluderen de onderzoekers dat de telefoontap steeds minder effectief wordt door de opkomst van mobiele telefoons en sociale media. Sommige criminelen maken bijvoorbeeld bij elk gesprek gebruik van een andere simkaart, waardoor de opsporingsdiensten dieper moeten graven.

Direct bewijs leveren telefoontaps nog maar zelden op. Toch beschouwen opsporingsambtenaren, officieren van justitie, advocaten en andere personen die ermee van doen hebben, de telefoontap nog steeds een gewaardeerd opsporingsmiddel. Wel geven zij in het onderzoek aan dat ze geregeld het idee hebben dat ze communicatie van bepaalde personen missen, ondanks de inzet van de telefoontap. Ze vermoeden dat dit komt door de communicatie via internet.

Internettap
Sinds enkele jaren kunnen de opsporingsdiensten ook een internettap inzetten. Daarmee kunnen alle gegevens worden onderschept die van en naar een bepaald IP-adres lopen, maar ook kan alleen de binnenkomende e-mail worden onderschept. Dit middel is in 2010 echter een relatief bescheiden aantal malen (1.704) ingezet.

De verwachting is dat de inzet van dit opsporingsmiddel flink zal toenemen en de telefoontap op termijn zal vervangen, maar zover is het nog lang niet, schrijven de onderzoekers. Dat komt deels door technische moeilijkheden: het blijkt in de praktijk lastig om versleutelde internetcommunicatie te tappen.

Bovendien worden er bij internettaps dikwijls (te) grote hoeveelheden informatie in één keer afgetapt. Maar ook is er volgens de onderzoekers een gebrek aan specialistische kennis bij digitaal rechercheurs. Daarnaast vinden zij de gebruikte applicaties vaak gebruiksonvriendelijk, waardoor zij sneller voor telefoontaps kiezen.

De onderzoekers concluderen dat de telefoontap steeds meer vervangen zal gaan worden door internettaps en andere opsporingstechnieken, maar dat daarvoor de wettelijke kaders wel aangescherpt zullen moeten worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden