PlusBoekrecensie

Bedreigde dieren en planten: hoe al dat leven ónze levens redt

Diersoorten worden met uitsterven bedreigd, leefomgevingen verdwijnen. Een situatie even urgent als de klimaatcrisis, stelt de Noorse hoogleraar ecologie Anne Sverdrup-Thygeson.

Peter de Brock
 De ‘leafy seadragon’ (Australië) wordt bedreigd, zowel door vervuiling als door de mens.  Beeld Getty Images/iStockphoto
De ‘leafy seadragon’ (Australië) wordt bedreigd, zowel door vervuiling als door de mens.Beeld Getty Images/iStockphoto

Opeens was het schubdier vorig voorjaar wereldnieuws. En niet vanwege zijn opmerkelijke uiterlijk van een levende dennenappel, of zijn ongelooflijk lange tong. Een werktuig waarmee hij mieren en termieten opveegt uit hun nesten, die hij eerst met zijn lange klauwen kapotscheurt. Het verder vreedzame beest haalde de krantenkolommen ook niet omdat hij op het punt van uitsterven staat. Reden was een op een Chinese markt verkocht exemplaar, verdacht van de overdracht van het coronavirus van vleermuis op de mens.

Best opmerkelijk dat een met uitsterven ­bedreigde diersoort als marktwaar, dood of ­levend, dienst doet als potentiële ziekte­verspreider. Maar de Chinezen dichten de schubben geneeskrachtige eigenschappen toe, en beschouwen het vlees als een delicatesse.

Miljardenindustrie

In haar nieuwste boek Op de schouders van de natuur beschrijft de Noorse hoogleraar ecologie Anne Sverdrup-Thygeson de menselijke interacties met de natuur en het ongekende nut van biodiversiteit.

De illegale handel in kwetsbare en zeldzame soorten is een miljardenindustrie. Dieren, delen van dieren, hout en plantenproducten van ­bedreigde soorten staan, samen met drugs, mensensmokkel en wapens, boven aan de lijst van illegale handelswaren. Kopers bevinden zich vooral onder de groeiende middenklasse in Aziatische landen. Maar Europa speelt ook een belangrijke rol, niet in de laatste plaats als tussenschakel bij veel transacties.

Een gemeenschappelijke actie tegen de illegale dierenhandel van Interpol en de World Customs Organization, in juni 2019, leverde een enorme buit op. Van neushoornhoorns tot vierduizend levende vogels, veelal met dichtgeplakte snavels in flessen gepropt. Ook werd beslag gelegd op dertien grote katachtigen. Het witte tijgerjong in een Mexicaanse vrachtwagen was mogelijk onderweg naar de Verenigde Staten, waar het aantal tijgers in privébezit hoger is dan de gehele populatie aan in het wild levende tijgers bij elkaar opgeteld.

Kaalkap en illegale handel zijn slechts een paar van de bedreigingen voor de diversiteit op aarde, sombert Anne Sverdrup-Thygeson. ‘Het komt boven op een teloorgang van de natuur en vernietigde leefgebieden, klimaatverandering, verhuizing van soorten en verschillende soorten verontreiniging.’

Anne Sverdrup-Thygeson  Beeld Sturlason
Anne Sverdrup-ThygesonBeeld Sturlason

Geneeskrachtige werkzame stoffen

Met de boektitel wil de Noorse benadrukken dat de natuur ons ondersteunt, het fundament is voor onze welvaart: ‘Zonder natuur om ons te verheffen zal onze beschaving uiteenvallen. De som van andere soorten en individuen is oneindig veel groter dan de mens.’ Tegelijkertijd met Op de schouders van de natuur verschijnt een goedkope heruitgave van haar in 2018 verschenen Terra Insecta, over de fascinerende kleine beestjes die de wereld draaiende houden.

Handbogen van venijnbomenhout bepaalden de uitkomst van de bloedige Slag bij Azincourt, op 25 oktober 1415. Met dodelijk succes regende het Engelse pijlen boven het veel grotere Franse leger, wat de strijd besliste. De Noren jaagden tot ver in de twintigste eeuw met handbogen van venijnbomenhout op dwergvinvissen. Tegenwoordig is de venijnboom vooral gewild om het in de schors ontdekte paclitaxel, een stofje dat ervoor zorgt dat kankercellen ophouden zich te delen.

Nieuw tijdperk

Wat betreft het leren over geneeskrachtige werkzame stoffen uit de natuur, staan we volgens Sverdrup-Thygeson op de drempel van een nieuw tijdperk. In het laboratorium kunnen we synthetische varianten ontwikkelen, waarmee we in het wild levende populaties kunnen ontzien. Met eerbied voor de soortendiversiteit, waar we nieuwe vondsten aan danken. Naar schatting verliezen we elke 18 maanden een belangrijk nieuw geneesmiddel, door onze respectloze omgang met de natuurlijke apotheek.

Sverdrup-Thygeson buigt zich ook over de ­onmogelijke vragen die de mens stelt aan het bos, van hout producerende fabriek tot biotoop voor bedreigde dieren. ‘Net zo zeker als dat het bos ons ontelbaar veel ecosysteemdiensten geeft, is het dat we deze taken niet allemaal tegelijk kunnen maximaliseren.’

Als iedereen een stukje bos wil, moeten we onze aandacht van de bomen verplaatsen naar het complete ecosysteem. Iets wat Daan Bleichrodt en Maarten Bruns proberen te bewerkstelligen met de aanplant in steden van minibossen ter grootte van een tennisbaan.

In Tiny Forest, Klein bos, groot avontuur beschrijven ze wat er komt kijken bij de aanleg van een stadsbosje. Verwacht geen veldgids over de aanwezige flora en fauna. Het dagboek biedt wel een inkijkje in het geploeter met ambtelijke instanties en de zoektocht naar geld. Inmiddels doen er zestig gemeenten mee. Veldonderzoek leert dat de biodiversiteit in de bosjes nog jaarlijks stijgt, vooral dankzij de insecten. Hoewel dit minder spannend klinkt, zijn insecten van groot belang, omdat ze aan de basis staan van de voedselpiramide.

Stadskinderen

De stadsbosjes bieden aan stadskinderen vooral de kans om natuur van dichtbij te beleven. Gelijk de jonge Sverdrup-Thygeson, die het geluk had op te groeien in een gezin waarin het vanzelfsprekend was om veel tijd buiten door te brengen. Ze was vroeger al zo’n wijsneuzerig kind dat altijd overal naar vroeg, bekent ze. Een ‘praatjesmaker’ die mooie woorden verzamelde, van haar opa leerde dat het klein hoefblad in het Latijn Tussilago farfara heette en hoe ze de goudplevier kon herkennen aan zijn gezang.

Met nu als resultaat twee boeken waarin ze fantastische schepsels en wonderlijke samenwerkingen uit de natuur beschrijft, zodat we beseffen wat er allemaal op het spel staat. Ondanks het gitzwarte doemscenario blijft ze hoopvol. ‘De coronacrisis heeft ons laten zien dat we ­dramatische beslissingen kunnen nemen, en heel snel, als we ons realiseren hoeveel er op het spel staat.’

Ook het schubdier dankt aan de coronapandemie een iets grotere overlevingskans: de schubben zijn inmiddels verwijderd van de officiële Chinese lijst met goedgekeurde medicijnen.

Non-fictie

Daan Bleichrodt & Maarten Bruns
Tiny Forest, Noordboek Natuur, €19,9
208 blz.

Non-fictie

Anne Sverdrup-Thygeson
Terra Insecta, vertaald door Lammie Post-Oostenbrink
De Bezige Bij, €12,50
240 blz.

Non-Fictie

Anne Sverdrup-Thygeson
Op de schouders van de natuur
vertaald door Lammie Post-Oostenbrink,
De Bezige Bij, €21,99
256 blz.

Op de schouders van de natuur, Hoe tien miljoen soorten onze levens redden
 Beeld -
Op de schouders van de natuur, Hoe tien miljoen soorten onze levens reddenBeeld -
Terra Insecta Beeld -
Terra InsectaBeeld -
Tiny Forest klein bos groot avontuur Beeld -
Tiny Forest klein bos groot avontuurBeeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden