Plus PS

Barbara Broekman: 'Ik heb een voorkeur voor monumentaal werk'

Bij het werk van beeldend kunstenaar Barbara Broekman (61) komt er nogal wat op je af. Ze maakt werken van zomaar vijf meter breed en dertig meter hoog. Het Stedelijk Museum en het Cooper Hewitt Design Museum in New York kochten haar werk aan. Een gesprek over opgroeien in een eenoudergezin, womanhood, en haar collages.

Mijn familie, 2011. Handgeborduurd, kettingsteek, katoen met glans, 1,64 bij 2,37 meter. Met de drie belangrijkste vrouwen uit het leven van beeldend kunstenaar Barbara Broekman: moeder Joke van der Keuken, tweelingzus Else Broekman en dochter Laura Hermanides. Beeld Liselore Chevalier

In haar atelier is Barbara Broekman verwikkeld geraakt in een verhit telefoongesprek met haar dochter, regisseur Laura Hermanides (29), die zich niet zomaar laat afpoeieren.

"Bevriende Italianen die een lift nodig hebben naar het filmfestival," verzucht Broekman als ze heeft opgehangen. "Tja, dat kind; als ze ergens haar zinnen op heeft gezet, bijt ze zich erin vast. Ze is een eigenzinnig type."

Een herinnering aan haarzelf op jonge leeftijd dringt zich op. Werd haar tweelingzusje Else verantwoordelijk genoemd, Barbara was eerder opstandig. "Ja, wij waren heel verschillend, maar nu wonen we als een soort oud echtpaar boven elkaar."

Barbara Broekmans hoge, lichte werkplaats is gevestigd in Amsterdam-Noord. De plek waar het allemaal begon. Zo bracht ze haar eerste vijf levensjaren door op een woonboot in de Sixhaven aan het IJ. "Nu fiets ik elke dag langs mijn geboorteplek. Geweldig. Vijftig jaar ben ik er niet geweest. Die Sixhaven leek toen heel ver weg, maar het is recht tegenover het Centraal Station."

Hier zit ze bovendien pal achter het filmhuis FC Hyena, restaurant Hotel de Goud­fazant en taqueria Coba. The New York Times riep de wijk al uit tot Europese tegenhanger van Brooklyn. Maar hip en happening? Daar heeft Broekman niet veel mee op.

Hotpants
In haar tienerjaren zag ze er volgens haar schoolgenoten uit als een glamourpoes, zelfs fotomodel: een boomlange, ranke verschijning met blond haar tot op de taille, gekleed in zilveren pakken of het soort hotpants waar Barbarella jaloers op zou zijn geweest.

Toch was een modestudie niet aan haar besteed. Ze stopte al na drie jaar op de Gerrit Rietveld Academie. "Ik deed maar recalcitrant op die afdeling, voerde weinig uit. Toen ik zei dat ik stopte, kreeg ik te horen: 'Heel fijn dat je dat hebt besloten, anders hadden we je eraf gegooid. Mét de mededeling dat je zeer getalenteerd bent, maar er niks mee doet.' Nou, dat stond in neonletters boven mijn bed," grijnst ze.

Broekman vertrok op haar twintigste naar Amerika om daar in een oude Plymouth Barracuda - matras achterin en voilà: een camper - het ganse land te doorkruisen. En zag daar het licht. Niet de mode, maar de richting Autonome Textiel moest het worden.

Weer op de Rietveld ging ze 'als een beest aan de slag'. Nadien trok ze opnieuw naar Californië voor een mastergraad in Berkeley, bij San Francisco. Na de degelijke Bauhaus-basis leerde ze hier ineens vrijer te werken. Ze werd 'kampioen samplen'. De verfijnde, intuïtieve stijl op gigantische doeken van Amerikaanse kunstenaars zoals Sheila Hicks begon haar te beïnvloeden.

De weg die Broekman toen insloeg, is een succesvolle gebleken. Haar monumentale en uiterst gedetailleerde kunstwerken, gebaseerd op textielpatronen en -technieken, zijn aangekocht door onder meer het Amsterdam Museum, het Stedelijk Museum en het Cooper Hewitt Design Museum in New York.

Daarnaast realiseerde ze opdrachten voor onder meer het Paleis van Justitie, woningcorporatie Stadgenoot en onlangs voor de Universiteit van Amsterdam. Eind deze maand toont ze voor het eerst tekeningen, collages en gouaches aan het grote publiek op The Art Fair in de Beurs van Berlage.

'Ik deed maar recalcitrant op die afdeling, voerde weinig uit.' Beeld Liselore Chevalier

Waarom ze nou juist voor textiel koos? "Ik waardeer modeontwerp, maar dat blijft tijdelijk, trendgevoelig. Ik ben van het trage; dingen die blijven." Alleen een werktekening kost haar al 150 uur, in India zijn de vakmensen nog eens anderhalve maand per vierkante meter zoet.

Het vakmanschap van eindeloos borduren, monnikenwerk met de hand, voegt een dimensie toe. Het is die scheppende kracht die volgens Broekman universeel is, van alle tijden, van alle culturen. "Het is de essentie van het menselijk bestaan."

Eindeloos borduren
Dat scheppen doet ze allang niet meer in haar eentje. Zo werkt ze al 23 jaar met een borduurbedrijf uit India, waar mannen afmetingen tot 2,5 bij 4,5 meter handmatig borduren, en in Nederland worden haar machinaal vervaardigde tapijten geweven en gedrukt. Er zijn nog tal van andere samenwerkingen: met mozaïekbedrijven, stratenmakers, linoleumspecialisten, schildersbedrijven, fotografen.

De werktekeningen maakt Broekman wel zelf - met de hand. "Dat doen we in het atelier, we maken ze op schaal voor opdrachten. Gouaches, collages op papier, vlechtwerken in papier en canvas. En we maken met een klein team collages van uitgeknipt borduurwerk uit tafelkleden voor monumentale, autonome doeken."

Ook al zijn de werken zo groot, Broekman hoeft er, door de manier waarop ze werkt, niet een metershoge trap voor op. Ze is goed in groot, zegt ze. "Met een voorkeur voor monumentaal werk. Het doorwrochte karakter van handwerk is een essentieel aspect. Dat maakt dat het doorleefd is."

Haar favoriete materiaal is de met de hand geborduurde kettingsteek in glanskatoen die wordt geborduurd op een katoenen ondergrond in India. In het Fries Museum in Leeuwarden was dit jaar haar adembenemende installatie My Second Skin te zien; een enorme tempel die de witte museumzaal overvleugelt.

Vloer, wanden en plafond zijn bedekt met uitvergrote textieltechnieken, van borduursels met keverprints tot ingenieus kantwerk. "Als je daar binnenloopt, moet je even worden opgetild. En het diepe besef hebben van wat mensenhanden kunnen maken."

Ze heeft overigens geen idee hoeveel meters garen, draad en stoffen er jaarlijks voor haar werken doorheen gaan. "Dat verschilt enorm per werk per jaar."

Vrouwengezin
Het eerste zaadje voor My Second Skin werd geplant vlak na het overlijden van haar moeder, nu twintig jaar geleden. "Toen ze 61 jaar was, net zo oud als ik nu." Het was bij zonsopgang op de fiets dat Broekman werd getroffen door de schoonheid van Amsterdam, en ineens schoot door haar heen: mam is wel ergens daarboven."

"Wat is dat nu, vroeg ik me af? Religieus ben ik nooit geweest, hooguit spiritueel. Op dat moment realiseerde ik me: we zijn zo nietig in dit universum en zo rijk dat we even mogen meedoen."

Met die gedachte ontstond heiligdom My Second Skin. "In een museum is alles hard, maar deze ruimte is zacht. Je gehoor verandert, je zintuigen worden geprikkeld - dat is waarnaar ik op zoek ben."

Ze werd van jongs af aan gestimuleerd in haar kennis, haar hang naar kunst en cultuur. Die keer dat ze als achtjarig meisje voor het eerst een Picasso zag, in het Stedelijk, is ze nooit vergeten. "Wat ik zag - die scheve gezichten, die onlogische figuren - wilde ik weer kloppend maken."

Met zijn drieën - Barbara, haar twee-eiige tweelingzusje Else en moeder Joke van der Keuken - vormden ze 'een echt vrouwengezin'. Met haar vader, die al snel na de geboorte was gevlogen, heeft ze nooit een solide band opgebouwd. Ze herinnert zich nog goed de etage van zeventig vierkante meter die ze in het centrum bewoonden, op de Nassaukade.

On victorian and oriental women, 2009. Geprint denim, 'beschilderd' met uitgeknipt borduurwerk, 2,62 bij 1,30 meter. Beeld Liselore Chevalier

"Tot de nok toe gevuld met een combinatie van antiek en modern design - heel gezellig." In huize Broekman klonk altijd muziek. Zus Else speelde viool en werd later tourneemanager bij het Koninklijk Concertgebouworkest, haar moeder kon prachtig zingen en speelde piano. "Mijn zusje zegt altijd dat als wij er niet waren geweest, ze vast zangeres was geworden."

Van hun moeder kregen de zusjes mee altijd voor jezelf te zorgen, zelfstandig te zijn. Ze waren een hecht trio, mede doordat ze in leeftijd amper twee decennia scheelden. Toen Barbara en Else vijftien werden, was hun moeder halverwege de dertig.

"De seksuele revolutie, het hippietijdperk, wij vielen er middenin. Mijn moeder heeft de weg voor ons vrijgemaakt; zij bevocht als pionier onze (vrouwen)rechten. Terwijl ze zichzelf helemaal niet in zo'n vrije situatie bevond."

Het was ook niet vanzelfsprekend dat zij als alleenstaande ouder ging studeren in de schaarse vrije avonduren. "Toen mijn vader vertrok, zat ze daar met twee baby's."

Joke van der Keuken werkte uiteindelijk met aan alcohol verslaafde vrouwen, schreef een boek over het effect van zo'n verslaving binnen het gezin op kinderen, en kreeg een psychotherapiepraktijk aan huis met veel cliënten.

"Pas later besefte ik wat een geweldige taak ze heeft volbracht. Wij zullen haar vast ook in de weg hebben gezeten, want ze was een enorm gedreven, ambitieuze vrouw. Mij heeft ze ook gesteund met al mijn studies en drop-outs. Ze bezat een groot vermogen tot liefhebben, tot warmte geven."

Verkeersongeluk
Ook op het gebied van de liefde maakte Barbara Broekman het een en ander mee. Martijn, een van haar grote liefdes, die ze op zestienjarige leeftijd ontmoette en met wie ze zes jaar samen was, overleed op zijn 23ste door een verkeersongeluk op het Rokin.

Ze scheidde na dertien jaar van de vader van haar dochter, die ze op haar 32ste kreeg. "Zo'n scheiding is afschuwelijk, maar nu zijn we meer dan alleen ouders; we zijn diep verbonden."

Faith, 2014. Jacquard dubbel geweven, 2,05 bij 1,48 meter. Uit een serie die is gebaseerd op krantenfoto's. Beeld Liselore Chevalier

De komst van haar enige dochter Laura zette destijds haar wereld op haar kop, aldus Broekman. Natuurlijk vanwege die onvoorwaardelijke liefde, maar 'een kind is ook een spiegel voor je ziel. Je wordt voortdurend met jezelf geconfronteerd'.

Die confrontatie zien we onder meer terug in een videocompilatie van Laura Hermanides, waarin zijzelf en haar moeder in close-up worden gefilmd bij Broekmans werk Open Monden. Ze praten met elkaar over de objectivicatie van vrouwen in de media.

Hermanides: "Is dat dan niet wat jullie wilden? Is dat niet het gevolg van de roep naar seksuele vrijheid van jullie generatie?" Tijdens het praten wissen ze de make-up van hun gezicht. "Lipstick eraf? Nee, hier trek ik de grens," zegt Broekman op een gegeven moment.

Ze schaterlacht als ze eraan terugdenkt: "Ja, Laura weet feilloos waar mijn tegenstrijdigheid zit. Soms schrik ik wel als ik in de spiegel kijk. In mijn hoofd ben ik niet anders dan toen ik vier, zestien of veertig jaar oud was, maar nu zit ik toch echt aan de andere kant van de lijn."

"Ademloos kan ik kijken naar de schoonheid van jonge meiden - prachtig. Tegelijkertijd heb ik geen moeite met de kringen onder mijn ogen. Ik heb ook geen enkele behoefte aan botox. Toch zit er door het ouder worden iets van angst voor decorumverlies in. Het is een grijs gebied."

In haar werk onderzoekt Broekman ook de machts- en man-vrouwverhoudingen in de maatschappij, en maakt ze ruimte voor contemplatie, bezinning. "Ze verrast me," zegt ze over haar dochter.

"Als klein kind stond ze zo dicht bij me, dat voelde bijna organisch. Daardoor meen ik haar heel goed te kennen, maar nu denk ik soms: wie is deze jonge vrouw? Ze is een persoon die je niet zomaar kunt lezen."

Of haar dochter zichzelf een feminist noemt? Nee, ze gelooft van niet. "Volgens mij is het voor haar generatie allemaal veel vanzelfsprekender. Natuurlijk heb je als jonge vrouw met rolverdeling te maken. En met de blik op je uiterlijk, je seksualiteit. Misschien is dat zelfs nog veel complexer nu, met sociale media, waarbij je iets anders etaleert dan wie je echt bent. Toch kunnen vrouwen nu meer hun plek opeisen dan, zeg, mijn moeder, een halve eeuw geleden. Dat stemt hoopvol."

Barbara Broekman toont op This Art Fair, van 27 t/m 30 december in de Beurs van Berlage, voor het eerst tekeningen, collages en gouaches aan het grote publiek. De prijzen van haar werken variëren tussen de 150 en 35.000 euro.

Vrouwe Justitia, 2017. Detail. Geprint doek, opgespannen in een aluminium frame, 7 bij 5 meter. Beeld Liselore Chevalier
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden