PlusBoekrecensie

Bacons obsessies worden prachtig blootgelegd in nieuwe biografie

Francis Bacon bij zijn tentoonstelling in de Tate Gallery in Londen, 1985. Beeld Getty Images
Francis Bacon bij zijn tentoonstelling in de Tate Gallery in Londen, 1985.Beeld Getty Images

Omdat Francis ­Bacon de duistere, angstaanjagende kanten van de mens wilde schilderen, draaide hij zijn figuren om: de binnenkant werd de buitenkant. Zijn 45 schilderijen van de zeventiende-eeuwse paus Innocen­tius X zijn daarvan een voorbeeld. Nadat hij een doek van Innocentius van tijdgenoot Diego Velázquez had gezien, liet de paus hem niet meer los.

We zien een hallucinerende man die in een soort glazen kubus lijkt te zijn opgesloten, schreeuwend van wanhoop of misschien was het woede. Alle figuren op de schilderijen van de Iers-Britse schilder Francis Bacon (1909-1992) hebben een duister en meestal verwrongen gezicht. Ook zijn zelfportretten stralen een intense treurigheid uit. De binnenkant, het innerlijke, bepaalt het uiterlijk. Een mooie opdracht dus voor het Amerikaanse echtpaar Mark Stevens en Annalyn Swan om de binnenkant van Francis Bacon onder de loep te nemen.

In hun duizend pagina’s tellende biografie beschrijven ze het leven van hun held, van wieg tot graf. Dat leven zit vol geheimzinnigheden en obsessies. Zijn homoseksualiteit speelde daarbij een belangrijke rol. Wat hem afstootte, trok hem ook aan. Zo haatte hij zijn vader, maar ontwikkelde ondertussen wel een seksueel ­verlangen naar hem.

Paardenpis

Bacon groeide op in een aristocratisch Brits milieu, met landhuizen en paardenstallen. Later in zijn leven beweerde hij in de onweerstaanbare geur van paardenpis door stalknechten op het pad van de herenliefde te zijn gezet. Net zo makkelijk als hij dingen verzon, ontkende hij ervaringen die werkelijk belangrijk voor hem zijn geweest. Zo is hij jarenlang actief geweest als ontwerper van meubelen en tapijten, en had hij een showroom in Londen. In 1930 publiceerde het toonaangevende kunsttijdschrift The Studio zelfs een artikel over de ontwerper Francis Bacon.

Nooit sprak hij later over die ontwerpen, waarschijnlijk uit vrees dat de kunstwereld hem niet als de artiest pur sang zou beschouwen, maar als een commerciële figuur die alles aangreep om geld te verdienen. Om het mysterie nog groter te maken, vertelde hij in interviews dat hij nauwelijks las en pas in de jaren veertig begon met schilderen. Aantoonbaar niet waar. Hij begon daar al twintig jaar eerder mee.

Zijn leven lang was het zoeken naar vrijheid over zijn seksuele geaardheid een constante. In The Times plaatste hij advertenties waarin hij zich aanbood als ‘gezelschapsheer’. Al gauw waren die advertenties niet meer nodig toen hij een liefdesrelatie begon met Eric Hall, een getrouwde man met twee kinderen. Hall was door een erfenis schatrijk, genoot van het leven en zette zich in als wethouder van Londen. Hall leerde Bacon de kosmopolitische wereld van Londen kennen.

Kerkelijke symboliek

Ondertussen schilderde Bacon, en vernietigde hij veel. In 1933 schilderde hij Crucifixion. De schimmige lijnen van de röntgenstralen, zoals later vaak door Bacon toegepast, waren iets nieuws in de moderne kunst. Bacon was een gezworen atheïst, schrijven Stevens en Swan. Dat mag zo zijn, maar tegelijkertijd was hij geobsedeerd door kerkelijke symboliek.

Hij bouwde een bibliotheek op van studies over bizarre onderwerpen, over ziektes, afwijkingen maar ook over onverklaarbare fenomenen. Zijn belangstelling voor het spirituele ontwikkelde hij tijdens een langdurig verblijf in Parijs. De aan astma lijdende schilder zat aan de antidepressiva, vegeteerde in het schemergebied van de kunstwereld, was bozig omdat zijn werk door critici slecht werd ontvangen en leefde op de zak van rijke oudere mannen.

Maar zodra de Tweede Wereldoorlog uitbrak, en de bombardementen op Londen begonnen, meldde hij zich aan voor het Rode Kruis en maakte lange dagen bij de reddingsdienst van Chelsea. Uiteindelijk moest hij toch opgeven, het stoffige reddingswerk tastte zijn longen aan. Hij ontvluchtte de stad en begon gepassioneerd het beest in de mens te schilderen. Tijdschriftfoto’s van Goebbels en Hitler dienden als inspiratiebron.

Relaties

Halverwege de jaren vijftig begon Bacon zich op Vincent van Gogh te richten. Hij citeert Van Gogh waar die in een brief zegt dat zintuiglijke waarneming tot leugens leidt, ‘maar leugens die meer waar zijn dan de letterlijke waarheid’. En die meer dan letterlijke waarheid bracht Bacon in beeld door een serie werken, te beginnen met Study for a Portrait of Van Gogh.

Later in zijn leven kreeg hij serieuze relaties, met Peter Lacy en daarna met George Dyer. De een dronk zich dood en de ander pleegde zelfmoord in 1971. De timing was bepaald ongelukkig, want aan de vooravond van Bacons overzichtstentoonstelling in het Grand Palais in Parijs.

De opening werd verricht door de Franse ­president George Pompidou. Bacon had net gehoord dat zijn partner dood was gevonden, Hij piekerde er niet over de opening uit te stellen. Terwijl hij enkele uren later met de president door de tentoonstelling liep, bleef Pompidou stilstaan voor Three Figures in a Room, een van die figuren was Dyer. Pompidou hield nadrukkelijk stil voor juist dit drieluik.

Amorfe figuren

Deze biografie dompelt je onder in de geheimen van Bacon, hoe zijn binnenwereld zich verhield tot wat men van hem zag. Zijn arts zag een man die zich op zijn 81ste nog steeds niet ‘presenteerde’ als een oude man, met zijn nauwsluitende broeken en dandyachtige jasjes.

Tegelijk werd hij aangetrokken tot het lijden, en probeerde daar een vorm aan te geven. Op zijn 82ste overleed hij. Zijn obsessies worden door de biografen prachtig blootgelegd. Wel is het jammer dat de auteurs ons niet vertellen waarom een nieuwe biografie nodig was. Is er nieuw bronnenmateriaal opgedoken sinds de door hen vaak genoemde Michael Peppiatt in 1996 zíjn biografie publiceerde?

Een werk van Bacon is tegenwoordig al gauw tientallen miljoenen waard, in 2017 werd een drieluik van hem voor meer dan 100 miljoen euro geveild. Schilderijen van Bacon laten niemand onberoerd. Je ziet amorfe figuren, een beetje duivels en tegelijkertijd kwetsbaar.

Voor de een voelt dat angstaanjagend, voor de ander is het troostend dat angst en wanhoop een gezicht hebben.

null Beeld

Francis Bacon: Openbaringen de Biografie

Mark Stevens & Annalyn Swan
Vertaald door Rob de Ridder
Spectrum, €49,99
1024 blz.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden