PlusAchtergrond

Atlas als statussymbool: in de 17de eeuw zaten de beste kaartenmakers in Amsterdam

In de 17de eeuw zaten de beste kaartenmakers in Amsterdam. Wie geld had, kocht de Atlas Maior van Joan Blaeu. Het Allard Pierson bezit enkele exemplaren.

Een handmatig ingekleurde afbeelding uit de Atlas Maior, gemaakt door zoon Joan Blaeu.Beeld Allard Pierson

“Gewoonlijk maken wij geen reclame voor de Atlas Maior van Blaeu,” bena­drukt Reinder Storm, conservator cartografie, geografie en reizen van het Allard Pierson. “Iedereen kent de naam Blaeu, maar er werden destijds in Amsterdam ook door zoveel anderen kaarten, atlassen en globes gemaakt.” Amsterdam was in de 17de eeuw het epicentrum van de cartografie. “Mercator en Ortelius zijn niet helemaal in de vergetelheid geraakt, vooral omdat er een plein, straat en kade naar ze zijn vernoemd. Maar kaartenmakers als Janssonius, Van Keulen en De Wit zijn dat helaas ten onrechte wel.”

In de welvarende Republiek was er grote vraag naar luxe en gedetailleerde wereldkaarten, zoals vader Willem (1571-1638) en zoon Joan Blaeu (1599-1673) die maakten. Bezit van hun beroemde Atlas Maior uit 1662 straalde rijkdom en kennis uit, verschafte status. Een complete elf­delige uitgave met bijna zeshonderd handmatig ingekleurde kaarten en enkele duizenden pagina’s beschrijvingen kostte destijds al 450 gulden, een veelvoud van het jaarinkomen van een geschoolde ambachtsman.

Uit de enorme collectie kaarten en atlassen van het Allard Pierson heeft Storm toch een Atlas Maior van Blaeu uit de kluis laten halen. Een zeldzame Duitse uitgave uit het bezit van Hieronymus Carl Friedrich von Münchhausen (1720-1797), zo leert het in alle delen aangebrachte ex libris (zie kader).

“Zijn verhalen zijn wereldberoemd, ongelooflijk en fantastisch. Dat de baron echt heeft ­bestaan is minder bekend.” Dit bijzondere exemplaar van de Atlas Maior is in 1970 verworven door de Vereniging Vrienden, en geschonken aan de Amsterdamse Universiteitsbibliotheek.

Mercator, Ortelius en de Ottens

De cartografie had zich in de 16de eeuw in de Zuidelijke Nederlanden ontwikkeld. Daar produceerde Abraham Ortelius de eerste atlas, onderbouwde Gerard Mercator de cartografie theoretisch. Experts namen in de Tachtigjarige Oorlog de wijk naar Amsterdam, dat de handelspositie van Antwerpen overnam. Vrijwel alle in Amsterdam toonaangevende drukkers en cartografen kwamen uit de Zuidelijke Nederlanden. Met uitzondering van Willem Blaeu, zoon van een welgestelde haringkoopman uit Alkmaar.

De concurrentie tussen de Amsterdamse drukkers stuwde de productie van atlassen naar grote hoogte, aldus Storm. Ter illustratie haalt hij een andere Atlas Maior tevoorschijn, door de broers Reinier en Josua Ottens begin 18de eeuw samengesteld uit de best verkrijgbare kaarten. “De inkleuring van de achthonderd gravures is fabuleus. Elk exemplaar is uniek, in opdracht gemaakt. Blaeu drukte van zijn atlas honderden exemplaren, waar toen al grif voor werd betaald. Die atlas van de gebroeders Ottens is waarschijnlijk kostbaarder, maar verschijnt zelden tot nooit op de markt.”

Reinder Storm werd afgelopen jaar overdonderd door het succes van De geschiedenis van Nederland in 100 oude kaarten, een kloek boek dat hij maakte met zijn vrouw Marieke van Delft. “Kennelijk spreken historische kaarten veel mensen aan: ze zijn herkenbaar, zorgen voor verbinding tussen verleden en heden. Vanaf september kunnen bezoekers van het Allard Pierson in de gratis toegankelijke Geo Zone onze kaartencollectie digitaal bekijken, en desgewenst een uitgeprinte kaart bestellen.”

Met een blik op het indrukwekkende kaartendepot van het Allard Pierson: “En er is meer dan Blaeu. Maar gelukkig heeft zijn Atlas Maior wel het venster behouden in de herziene Canon van Nederland. Hebben we het toch weer over Blaeu… Als we zijn naam niet zouden noemen, nemen de mensen ons niet meer serieus.”

Dit is het zesde deel uit een artikelenreeks over het Allard Pierson, het museum en kennisinstituut voor de erfgoedcollecties van de Universiteit van Amsterdam, dat in september vier jaar van uitbreiden, verbouwen en herinrichten afrondt. Het is nu al veilig te bezoeken, na online reservering: allardpierson.nl

Baron von Münchhausen

De zeldzame Duitse editie van de Atlas Maior van Blaeu uit de Allard Pierson collectie was ooit in bezit van de Baron von Münchhausen (1720-1797), getuige zijn ex libris.

De baron, onsterfelijk beroemd en berucht om zijn avonturen en grootspraak, heeft echt geleefd. Hij vocht in dienst van de Russische tsarina tegen Turken en Zweden. Eenmaal thuis vermaakte hij zijn gasten met sterke verhalen, die achter zijn rug om werden verkocht aan een Engelse uitgever.

Na verschijning van Baron Munchausen’s Narrative of his Marvellous Travels and Campaigns in Russia (1785) trok ‘de leugenbaron’ zich verbitterd terug in zijn landhuis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden