PlusAchtergond

Art nouveau door hippies: sierlijke lijnen in slaoliestijl

Rond 1900 veroorzaakte de art nouveau een revolutie in de grafische vormgeving. De stroming werd in de jaren zestig herontdekt door hippieontwerpers.

Jan Lepair (design), Herman Baaren (foto), Cor Collectors Only, 1967.Beeld Collectie Allard Pierson

Rond 1900 veroverde de art nouveau, ook wel Nieuwe Kunst of Jugendstil, de wereld. De slaoliestijl werd toegepast in allerlei kunstvormen. Gebouwen, interieurs, meubels, keramiek, stoffen en juwelen werden gemodelleerd naar de plantenwereld, vol sierlijke lijnen en overdadige vormen.

Ook in de grafische vormgeving verschenen allerlei vormexperimenten. Getekende belettering op winkelruiten, posters, menukaarten en in boeken en tijdschriften werd sierlijker en uitbundiger. Grote invloed was het japonisme, dat vanaf 1860 razend populair was. Door de Japanse penseelvoering werden ook westerse letters verfijnd handwerk.

Het Allard Pierson heeft een grote grafische collectie en een groot gedeelte daarvan komt uit Amsterdam. De Universiteit van Amsterdam heeft in 1971 de Typografische Bibliotheek van Lettergieterij Amsterdam, voorheen N. Tetterode, gekocht. Nu is een selectie te zien in de tentoonstelling Letters van de art nouveau in Allard Pierson.

Echt oranje

Voor drukkers die met loden letters werkten, of met grote houten letters voor posters, was er modern letter- en siermateriaal beschikbaar van Franse en Duitse lettergieterijen. Na de opkomst van de lithografie werd de productie van modelboeken in meerdere kleuren relatief goedkoop en konden de ideeën van de art nouveau snel verspreid worden.

Modelboeken met lettervoorbeelden voor ­decoratieschilders, schriftlithografen, letter­hakkers en andere ambachtslieden zijn vaak losbladig en gedrukt in wel twaalf drukgangen, zoals een serie litho’s van Louis Ramade, docent letterschilderen uit Melun, in de buurt van ­Parijs. Dat maakt de kleuren veel intenser en stralender dan in het drukwerk dat tegenwoordig in een vierkleurendruk wordt gebruikt. Oranje is echt oranje en geen combinatie van rood en geel.

Franse, Duitse en Oostenrijkse letterbladen ­laten zien hoe uiteenlopend de art-nouveau-experimenten op lettergebied zijn. Een van de hoogtepunten is het alfabet dat Alfred Roller in 1903 ontwierp als onderdeel van een kalender. De letters zwieren in sierlijke bogen over het papier. Hoe anders was de situatie in Nederland, waar ontwerpers veel geometrischer werkten. Het losbladige Letterboek voor den teekenaar en ambachtsman (1907) ontstond in Amsterdamse art-nouveaukringen. Samensteller Klaas van Leeuwen was sterk beïnvloed door zijn vrienden Karel de Bazel en Mathieu Lauweriks, die vanuit hun theosofische levensovertuiging een geometrische ordening in hun ontwerpen nastreefden. Hier geen gekkigheid, geen slaoliestijl of uitbundige kleuren. Deze letters zijn keurig, strak en zwart. De nuchterheid blijkt ook al uit de voorbeeldtekst: ‘Een traag begin houdt wijsheid in’.

Summer of love

Omstreeks 1910 waren de hoogtijdagen van de art nouveau voorbij en pas in de jaren vijftig kwam er langzaam een herwaardering op gang. In 1965 kwam de University Art Gallery in Berkeley, Californië met de tentoonstelling Jugendstil & Expressionism in German posters, waarvan de catalogus onder jonge ontwerpers een gevoelige snaar raakte. Een nieuwe generatie grafisch ontwerpers in San Francisco zocht naar een ­alternatief voor het heersende, rationele modernisme en voelde zich aangesproken door de ontwerpen van de art nouveau. Hun psychedelische posters en lp-hoezen werden de beeldtaal van de hippiecultuur en de summer of love.

Speciale aandacht is er op de tentoonstelling voor het Nederlandse jongerenblad Hitweek, dat werd vormgegeven door Fluxuskunstenaar Willem de Ridder. Hij volgde de ontwikkelingen in de Angelsaksische wereld en ontwikkelde een herkenbare neoart-nouveaustijl voor Hitweek. Nieuwe singles en elpees van Bob Dylan, The Beatles en The Byrds worden op een nummer uit 1966 aangekondigd in uitzinnig golvende art-nouveauletters. De opwindende nieuwe tijd kreeg in Hitweek een spreekbuis.

Technisch had De Ridder de tijd mee, want hij hoefde niet meer ingewikkeld te doen met loden of houten letters. Door de offsettechniek kon hij letters knippen en plakken, als een soort collage, die vervolgens gedrukt werden.

Toch duurde de revival van de art nouveau opvallend kort. Een paar jaar lang werd de jongerencultuur beheerst door de jugendstilletters, maar vanaf 1970 leek de mode weer overgewaaid en was het gedaan met de uitbundig sierlijke ontwerpen.

Beeld Collectie Allard Pierson

Letters van de art nouveau: t/m 21 maart in Allard Pierson, Oude Turfmarkt 127.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden