PlusInterview

Antonio Ortuño schrijft over de excessen van de Mexicaanse migrantencrisis: ‘Ik wilde de menselijke aard vangen’

Antonio Ortuño. ‘Ik wilde verder gaan dan de krantenpagina’s en televisiejournaals.’ Beeld -
Antonio Ortuño. ‘Ik wilde verder gaan dan de krantenpagina’s en televisiejournaals.’Beeld -

Hoe vluchtelingen uit Midden-Amerika in de Mexicaanse migrantenfuik belanden en worden gereduceerd tot vliegen die moeten worden vermorzeld. Antonio Ortuño schrijft in De verschroeiden over hypocrisie, racisme en bruut geweld. ‘In Mexico heeft niets impact.’

Marjolijn De Cocq

Het leest haast als een filmscenario. Dus is het niet zo vreemd dat Antonio Ortuño (1976) zijn boek La fila india uit 2013, dat nu in Nederlandse vertaling is verschenen als De verschroeiden, tot een filmscenario aan het bewerken is. Mooie wending voor een schrijver die aanvankelijk filmmaker wilde worden maar ontdekte dat hij daarvoor toch te solistisch was.

De verschroeiden is het bijtend cynische verhaal over een brandaanslag op een noodopvangcentrum voor Midden-Amerikaanse vluchtelingen – de ‘kippen’, die door pollero’s (kippenhouders, oftewel mensensmokkelaars) onder onmenselijke voorwaarden over de grens worden gebracht en hopen de Verenigde Staten te bereiken. Kippen is nog een te groot woord, voor de aanslagplegers zijn ze vliegen die vermorzeld moeten worden.

Sociologe Irma wordt naar het zuidelijke plaatsje Santa Rita gestuurd om schadeclaims van nabestaanden en overlevenden af te handelen (lees: de slachtoffers af te kopen om te voorkomen dat er veel ruchtbaarheid komt over de aanslag). Ze belandt met haar zevenjarige dochtertje in een wespennest waarin de grenzen tussen opvangsinstantie Centraal Orgaan Migratie, politie, smokkelbendes en drugskartels vloeibaar blijken.

Ortuño schrijft in een veelheid aan vormen, van de bij elke nieuwe gruwelijke ontwikkeling opgestelde nietszeggende verklaringen van het COM en de racistische rants van de vader van Irma’s dochter, tot de plastische beschrijving van het effect van vuur op een mensenlichaam. “Voor een onderwerp dat zo veelmazig en complex is en tegelijk zo tragisch, had ik heel veel stemmen nodig.”

Het interview gaat via Zoom: hij vanuit zijn woonplaats Guadalajara, een bevriende tolk vanuit Rotterdam. Ortuño spreekt uit principe niet in het Engels. “Ik ben geen ‘gringo’, zoals wij de Amerikanen noemen, dus ik denk niet in het Engels en ben niet Engelstalig. Veel Mexicaanse schrijvers nemen het voor lief dat Engels een soort tweede taal is geworden, sommigen schrijven zelfs in het Engels. Dat begrijp ik niet. Ik ben Mexicaan, mijn taal is Spaans.”

U begint uw boek niettemin met een Engels citaat, uit een nummer van de Britse punkrockband Joy Division uit 1978: They walked in line – Engels voor La fila india.

“Dat ik geen Engels wil spreken, is niet omdat ik Engels háát. Er is ook een Engels idioom waarvan ik houd: Britse en Amerikaanse bands, literatuur. Shakespeare hoor ik liever in het Engels dan in het Spaans. Ik snap alleen niet waarom mensen aannemen dat ik Engels wil spreken, louter omdat ik de taal beheers.”

U publiceerde La fila india acht jaar geleden, u bent inmiddels een aantal boeken verder. Waar staat deze roman in uw werk?

“De sociale omstandigheden die ik beschrijf, bestaan nog steeds. Sterker: ze zijn de afgelopen jaren alleen maar slechter geworden. Maar mijn positie als schrijver is wel heel anders dan toen ik tien jaar geleden met dit boek begon. Toen schreef niemand over de problemen in Mexico, nu gaan alle boeken erover. Ik had een literair project over een extreme situatie voor ogen dat verder probeert te gaan dan de krantenpagina’s en televisiejournaals en de menselijke aard probeert te vangen.”

Uw boek lijkt actueler dan ooit. De zoveelste karavaan door Mexico naar de VS, de verdronken migranten in Het Kanaal, Loekasjenko die een migrantencrisis uitlokt aan de Poolse grens...

“Migratie is waarschijnlijk het grootste probleem van deze eeuw, de dynamiek van discriminatie, mishandeling en angst is overal in de wereld hetzelfde. Het enige wat anders is, zijn de nationale en culturele omstandigheden. Maar in Mexico is het geweld tegen migranten zo verschrikkelijk bruut, dat zie je vrijwel nergens anders en zegt iets over de Mexicanen.”

“Mexico is één grote migratiefuik voor vluchtelingen uit Midden-Amerika, Zuid-Amerika, de Caraïben. En net als de Mexicanen zelf, willen ze naar de VS. Maar voor de Mexicanen begint de ellende pas aan de grens met Amerika. Voor de anderen begint de hel al op het moment dat ze voet aan de grond zetten in Mexico. Wij Mexicanen voelen ons geslachtofferd door de VS, maar op onze beurt slachtofferen wij de migranten die naar Mexico komen. Ik wilde die hypocriete houding van de Mexicanen laten zien.”

Hoe werd uw boek in Mexico ontvangen?

“Het kreeg vier, vijf drukken. Dus best goed. Maar de groep mensen die hierin geïnteresseerd is, is marginaal; dan heb je het over een kleine laag hoogopgeleiden. In grote delen van de Mexicaanse samenleving is literatuur volstrekt onbelangrijk. En de mensen die het boek zouden moeten lezen, degenen die autoriteit bezitten, kan het echt geen barst schelen.”

Denkt u dat u meer impact had kunnen maken als u journalist was gebleven?

“In Mexico heeft niets impact.”

Tegen het einde leest uw boek steeds meer als een thriller, was dat ook uw bedoeling?

“Wat ik zo fijn vind aan boeken, is dat ze diametraal anders zijn dan de rapportages van mensenrechtenorganisaties. Ik heb een verhaal geschreven waarin alles voorkomt wat de rapporteurs en sociologen van dienst melden. Die rapporten heb ik moeten lezen, ik heb heel veel research moeten doen om deze roman te kunnen schrijven. Maar ik ben nou eenmaal een schrijver. Het moest ook een verhaal worden waarin ik de lezer kon meenemen. De thrillersfeer van de roman geeft de urgentie van de situatie goed weer, het leed en de pijn. Ik denk dat dat effectiever is dan zo’n rapport, of een aanklacht.”

Ik las het toch ook wel als een aanklacht, misschien niet zozeer tegen het systeem als wel tegen, laten we het la condition humaine noemen.

“Literatuur en de menselijke conditie gaan hand en hand. Daarom gaat de literatuur vaak naar daar waar het duister is. Daarom geeft de literatuur je een wijdere blik op de wereld die je bewoont. De literatuur laat je zien dat er geen scherp afgetekende grenzen zijn tussen goed of kwaad.”

Zoals in uw personage Irma; ze is sociologe en bekommert zich om de slachtoffers van de brand. Maar ze moet er ook gewoon voor zorgen dat iedereen zijn mond houdt en de aanslag zo snel mogelijk in de vergetelheid raakt.

“Ik ben niet geïnteresseerd in bordkartonnen helden. Ik geloof ook niet dat ze bestaan. Irma is au fond een mens dat deugt, maar dat in een apocalyptische situatie terecht komt.”

De massa wil graag vergeten, de massa wil eigenlijk helemaal niet niet weten – ook dat is het inzicht dat uw boek uitdraagt. Herkenbaar: bij de foto van een aangespoeld jongetje op een strand zijn we even in last, daarna gaat alles door alsof er niets is gebeurd.

“Klopt, zo’n foto is een virtuele klap in ons gezicht die ons moreel besef heel even aanwakkert. Een roman werkt anders, die is duurzamer, gaat dieper en beklijft langer. Het idee voor De verschroeiden ontstond in een tijd dat mijn buurt in Guadalajara volstroomde met Midden-Amerikaanse immigranten. Mijn familie is vanuit Spanje naar Mexico gekomen, dus het zou raar zijn geweest als ik me tegen die immigranten had gekeerd – het is ook deel van míjn verhaal.”

“Mijn empathie ging daardoor meer uit naar hen dan naar mijn protesterende buren die ‘zoals ik’ waren. Die verwarde etnische impuls werd de grondslag van het boek. Soms moet je mensen eraan herinneren dat die immigranten geen honden, kippen of vliegen zijn – maar dat ze heel dichtbij ons staan.”

Beste van zijn generatie

Antonio Ortuño (Guadalajara, 1976) is de zoon van Spaanse immigranten. De Mexicaan studeerde audiovisuele communicatie en werkte als journalist en redacteur, voor hij besloot zich volledig zich te focussen op het schrijven van literatuur. Hij schrijft romans en korte verhalen en geldt als een van de beste Spaanstalige schrijvers van zijn generatie. Ook schrijft hij een column in de krant Público.

Mexico geldt als één grote migratiefuik voor vluchtelingen uit Midden- en Zuid-Amerika en de Caraïben. Net als de Mexicanen zelf, willen ze naar de VS. Beeld AP
Mexico geldt als één grote migratiefuik voor vluchtelingen uit Midden- en Zuid-Amerika en de Caraïben. Net als de Mexicanen zelf, willen ze naar de VS.Beeld AP
null Beeld -
Beeld -

Fictie

Antonio Ortuño: De verschroeiden
Vertaald door Trijne Vermunt
Podium, €21,50
232 blz.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden