Plus

Amsterdam, maar dan zonder alle mensen

Amsterdam is altijd druk. Maar is dat wel zo? Fotograaf Hugo Lingeman legde de drukste plekken van de stad vast, zonder mensen.

Museumplein Beeld Hugo Lingeman

Hemel en aarde moet je soms bewegen bij deze krant als je een foto wilt zonder mensen erop. Foto's van gebouwen? De fotograaf wacht net zo lang tot die man met die hond langsscharrelt.

Een natuurgebied dan? Je kunt de klok erop gelijkzetten of er wordt pas afgedrukt als toevallig twee wandelende vrouwen passeren. Mensen, zo hebben we bij Het Parool afgesproken, zorgen voor beweging, maken de foto minder verstild. Het perspectief, de menselijke maat. Foto's zonder mensen? Kansloos.

Paspop
Je kunt de foto's van Hugo Lingeman (60) bestuderen tot je een ons weegt: mensen zul je er niet op zien. Of toch? Op die foto van het Koningsplein, staat daar in de verte niet iemand? Je moet behoorlijk inzoomen, maar uiteindelijk zie je dat het niet gaat om iemand vóór een etalageruit, maar juist erachter: het is een paspop.

Het zijn vervreemdende foto's in Lingemans boek Het is stil op straat. De drukste plekken van de stad, maar nergens een kip te bekennen. De Dam, het Rembrandtplein en het Spui. Plekken die soms bijna onherkenbaar zijn zonder mensen om het beeld te bepalen.

Vreemd vooral omdat deze foto's overduidelijk niet in het holst van de nacht zijn gemaakt: het is licht. En ook opvallend schoon trouwens. Geen vuil te bekennen: de Warmoesstraat zonder toeristen én zonder leeggedronken blikjes is opeens de Warmoesstraat niet meer, niet de straat zoals wij die kennen in elk geval.

Enorme aantrekkingskracht
Foto's zonder mensen is een originele invalshoek in deze tijden. En in de productie ook nogal een uitdaging. Want Amsterdam barst uit zijn voegen, de stad oefent een enorme aantrekkingskracht uit op bezoekers die hier komen voor een stedentrip of als onderdeel van een complete vakantie.

En dan zit het aantal mensen dat hier wil wonen ook nog in de lift: de bevolking van Amsterdam groeit met tienduizend per jaar meer dan gestaag.

De gevolgen zijn vooral in de binnenstad dag in dag uit zichtbaar: mensenmassa's, van 's morgens vroeg tot 's avonds laat. Lingemans foto's zijn daarom de stilte, maar ook een beetje de stilte van voor de storm.

Het Museumplein, de Kalverstraat, de Raadhuisstraat, op de foto's zijn ze in rust, maar de rest van de godganse dag zullen ze weer vergeven zijn van de mensen.

Lange schaduwen
En toch heeft Lingeman onder meer deze straten volledig leeg weten te vangen. Die laatste straat bijvoorbeeld, de Raadhuisstraat, knapt er best van op, zo mensloos komen die on-Amsterdamse slingers in de weg ineens helemaal tot hun recht.

Koningsplein Beeld Hugo Lingeman

Schitterend ook, die tramrails zonder tram. Het is ook deze foto die verraadt hoe de fotograaf te werk moet zijn gegaan: de lange schaduwen maken duidelijk dat het hier in de zomer óf 's morgen heel erg vroeg óf halverwege de avond is.

Ontiegelijk vroeg
Het juiste antwoord is natuurlijk dat Lingeman de afgelopen zomer heel erg vaak ontiegelijk vroeg de wekker heeft moeten zetten. Stond ie daar in de stad, vier, vijf keer per week, met zijn camera op een statief in de aanslag, werden de beoogde plekken wéér bevolkt door mensen die de reis naar huis maar bleven uitstellen, de 'laters'.

Of mensen voor wie de volgende dag al begonnen was, de 'vroegers' dus. En dan waren er die mensen natuurlijk die 'om een of andere reden' gewoon maar een beetje rondhingen, die weigerden ook om voor de foto even een stukje opzij te gaan.

Het Museumplein was zo'n onverwacht lastige, vertelt Lingeman. "Ging ik 's morgens heel vroeg van huis, want ik wilde het I Amsterdamteken zo graag verlaten hebben: stond er om kwart over zes al een groep Japanners compleet met selfiesticks foto's te maken."

Gouden licht
Lingeman heeft vooral héél erg vaak en héél erg lang moeten wachten. Op de Dam bijvoorbeeld, maar over die foto later meer. Maar ook op die andere plekken die bijna synoniem zijn geworden voor drukte. Het Rembrandtplein, het Spui, de Albert Cuypstraat.

Hij downloadde een speciale zonnestand-app, zodat hij van tevoren precies wist onder welke hoek het verse daglicht de lege straten en pleinen voor het eerst zou raken. "Het gouden licht, daar was ik naar op zoek."

Raadhuisstraat Beeld Hugo Lingeman

Het levert letterlijk stilte op. Amsterdam op die steeds spaarzamere geluidloze momenten.

De foto's suggereren het volslagen ontbreken van decibellen. Het is onmogelijk dat tijdens het afdrukken in een boom een vogel kwinkeleerde of dat achter de rug van de fotograaf een ambulance met volle vaart langsreed.

Tegelijk toont Lingeman een Amsterdam dat lijkt stil te staan. Geen mensen, geen trams of fietsers. Alleen de stad, van elke beweging verlost. Een stad ook die misschien wel een heel klein beetje de stad van vroeger benadert, toen winkels nog sloten, toen horeca nog niet 24 uurs was. Een gevoel dat nog wordt versterkt doordat Lingeman voor zwart-wit heeft gekozen.

Nostalgie
Nostalgie? Misschien een beetje, zegt Lingeman. "Maar ik wil er niet mee zeggen dat vroeger alles beter was. Zeker niet. De stad verandert, de stad wordt drukker, dat is nu eenmaal zo. Daar doe je niets aan. En tegelijk realiseer ik me dat niet alleen de stad verandert: ik verander zelf ook. Vroeger zag ik het na een stapavond nog weleens licht worden, voor dit project moest ik er vroeg voor opstaan."

Spui Beeld Hugo Lingeman

Voor gevoel hoef je ook geen eeuwen terug trouwens. Nog geen twintig jaar geleden, toen Amsterdam nog een onontdekte citytrip was, was de stad tot ver in de zondagmorgen vaak uitgestorven.

Winkels hielden de deuren gesloten, ontbijten deed je toen gewoon thuis, met oudbakken brood, dus waarom zou je in hemelsnaam naar de stad gaan?

Hugo Lingeman is tevreden, het is gelukt. Het kostte hem zijn nachtrust, maar hij slaagde erin Amsterdam vast te leggen zonder het gekrioel dat zo alomtegenwoordig is geworden.

Niet gelukt
Op enkele foto's na: onder meer die van de Dam. "Het lukte maar niet. Hoe vroeg ik ook ging, op welke dag ik er ook was, steeds stonden er mensen. Dan vroeg ik: zou u misschien een klein stukje opzij kunnen gaan? Maar dat wilden ze dan niet."

Bij die foto van de Dam heeft hij twee beelden over elkaar geschoven waarna de mensen met behulp van de computer plotseling verdwenen. Het zij zo.

Lingemans foto's staan in de krant nu en daarmee ook in het interne beeldarchief van de redactie. De lezer heeft er verder niets aan, maar tussen al die foto's van massa's mensen, van volle straten en toevallige voorbijgangers waarvan ons archief zo uitpuilt, prijken nu mensloze foto's.

Het is stil op straat verschijnt 23 november. www.hetisstilopstraat.nl.

Dam Beeld Hugo Lingeman
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden