PlusNieuws

Alle remmen gaan los in spookachtig Stedelijk Museum: kunstenaars geven ruim baan aan sjamanen, tovenarij en rituelen

Kunnen objecten en sculpturen een ziel hebben? De tentoonstelling When Things Are Beings in het Stedelijk Museum gaat op zoek naar spirituele voorwerpen.

Kees Keijer
Iris Kensmil maakt een huisje, gebaseerd op herinneringen aan haar kindertijd waarin winti-rituelen onderdeel waren van haar familietraditie. Beeld Gert Jan van Rooij
Iris Kensmil maakt een huisje, gebaseerd op herinneringen aan haar kindertijd waarin winti-rituelen onderdeel waren van haar familietraditie.Beeld Gert Jan van Rooij

Er staat een heks in het zomerse, Ierse landschap. Ze wandelt door de golvende velden en komt bij een steen, waar ze een vloek uitspreekt over een ei. De heks deed dit in opdracht van kunstenaar Seán Hannan. Hij reisde naar Ierland, op zoek naar Ierse folklore en magie, en kwam terug met het bewuste ei. En de vloek die uitgesproken werd, was specifiek bedoeld voor het Stedelijk Museum. De vloek werd overgebracht door middel van piseógs, een oude vorm van Ierse volksmagie. De vloek komt alleen uit als het ei breekt en is niet noodzakelijk kwaadaardig.

Het ei ligt nu in het Stedelijk Museum als onderdeel van de tentoonstelling When Things Are Beings, waarin voorstellen worden gepresenteerd voor werken die door de gemeente Amsterdam worden aangekocht. Elke twee jaar kan iedereen die woont en werkt in Nederland reageren op een oproep, waarna een jury een selectie maakt voor een tentoonstelling. Vaak stonden deze tentoonstellingen in het teken van een bepaalde discipline, maar deze editie worden beeldende kunst en vormgeving door elkaar getoond. Er waren dit keer 750 inzendingen, 24 werken werden geselecteerd door een jury. Een deel daarvan wordt daadwerkelijk aangekocht.

Guna-guna

Voor deze editie werden ontwerpers en beeldend kunstenaars opgeroepen voorstellen in te dienen die te maken hebben met guna-guna. Deze van oorsprong Indonesische term beschrijft ‘een stille, mystieke kracht, die productief, beschermend of juist destructief kan zijn’. Kunnen dingen een ziel hebben, vroegen de samenstellers zich af. De Gemeentelijke Kunstaankopen staan dus in het teken van animisme, volksgeloof en rituele handelingen.

Het resultaat is een aardverschuiving. Jarenlang was het museum een plek waar culturele en esthetische veranderingen op min of meer analytische manier in kaart gebracht werden. Maar dat is snel aan het veranderen. De voorgaande editie stond al in het teken van ‘alternatieve vormen van kennisoverdracht’. Maar voor dit jaar gaan echt alle remmen los. Kunstenaars en vormgevers geven ruim baan aan sjamanen, tovenarij, kwakzalvers en religieuze ceremonies. Het Stedelijk Museum is een spookhuis geworden, waar rituelen plaatsvinden, spirituele offers worden gepresenteerd en voorouderbeelden, magische krissen, Afrikaanse kammen en Molukse schilden staan opgesteld.

Sjamanistische praktijken

Jae Pil Eun organiseert Blue Moon, een performance met keramische trommels en geluidsopnames die gebaseerd is op Koreaanse sjamanistische praktijken waarin geesten worden opgeroepen. Iris Kensmil maakt een huisje, gebaseerd op herinneringen aan haar kindertijd waarin winti-rituelen onderdeel waren van haar familietraditie.

Chequita Nahar presenteert een installatie met sieraden en objecten die gebaseerd zijn op een zuiveringsritueel en Shani Leseman laat honderd keramische objecten zien die gebaseerd zijn op religieuze ceremonies. Ginevra Petrozzi heeft een museumzaal ingericht met kaarsjes, een tafel en stoelen. Het tafelkleed nodigt de bezoekers uit om hun smartphone in een geborduurde tarotopstelling te plaatsen. Elke vrijdag vindt een tarotlegging door de kunstenaar plaats. “Ginevra Petrozzi herwaardeert hekserij als een antikapitalistisch instrument,” zo staat in een toelichting. De ‘digitale heks’ interpreteert reclames en andere berichten op sociale media. Als algoritmische voorspellingen, als tekens die iets zeggen over verleden, heden en toekomst.

Afro-futuristische optocht

En Antonio Jose Guzman leidt regelmatig een ceremoniële processie met muzikanten en dansers door het museum, beginnend op de monumentale trap van het museum en eindigend in de grote entreezaal. Een Afro-futuristische optocht die gebaseerd is op een verhaal waarin de verloren kinderen van de profeet Sun Ra ‘boodschappers van de zon’ zijn.

Natuurlijk is de belangstelling voor kunstenaars naar de innerlijke kracht van objecten niet nieuw. De Duitse kunstenaar Joseph Beuys presenteerde zich al consequent als sjamaan, als een verheven figuur die de geestelijke wereld wil verklaren en zichtbaar maken. De kunstenaar is zo een intermediair met de wereld van de dieren, planten en het bovennatuurlijke.

En de naam Piet Mondriaan was jarenlang synoniem met een modernistische purist die onderzoek deed naar de picturale mogelijkheden van beeldelementen als kleur, lijn en vlak. Maar intussen werd zijn werk stevig gevoed door de theosofie van Helena Blavatsky en was hij op zoek naar een hogere, harmonieuze wereld.

Een harmonieuze wereld

Het is niet verwonderlijk dat juist dat het verlangen naar een harmonieuze wereld weer sterker is geworden in een tijd van milieurampen en klimaatverandering. Inheemse gemeenschappen overal ter wereld waarschuwen al lange tijd voor ecologische rampen die het gevolg zijn van het misbruiken van natuurlijke bronnen. Nu wordt het animisme dat met deze gemeenschappen wordt geassocieerd in het Stedelijk Museum omarmd als invloedrijke wijsheid die ons leidt naar spirituele bescherming, veiligheid en welvaart.

Blijft de vraag wat er gebeurt als het ei van Hannan kapotgaat. “Piseógs gaan ervan uit dat er maar zoveel geluk in de wereld is,” zegt de kunstenaar. “Het doel ervan is juist om een natuurlijke balans te herstellen door geluk en welvaart over te dragen. Als het ei breekt, dan lekt het geluk van het geluk van het Stedelijk Museum naar mensen in de kunstwereld die het harder nodig hebben.”

Het werk stelt het museum in elk geval voor een geestig dilemma. Zouden ze een uiterst kwetsbaar object willen kopen waarover een vloek is afgeroepen?

When Things Are Beings, Stedelijk Museum t/m 10/4

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden