PlusBoekrecensie

Actrice van Anne Enright is een boeiend en gelaagd portret van een moeder

Dit is waarschijnlijk Anne Enrights meest indringende moederportret tot dusver, schrijft Dirk-Jan Arensman. 

Actrice Ava Gardner tijdens filmopnamen met Gregory Peck.Beeld Bettmann Archive

Anne Enright (1962) heeft vaker romans geschreven waarin moeders een memorabele (hoofd)rol speelden. In het Booker Prize-winnende De samenkomst (2007) moest er eentje beschermd worden tegen de duistere waarheid achter de zelfmoord van een van haar zoons. In Het groene pad (2015) liet een andere haar onwillige volwassen kroost zich verzamelen voor een (laatste) kerstreünie. En in beide gevallen was de matriarch in kwestie, hoe liefdevol beschreven ook, grillig, koppig en bijna onmogelijk tevreden te stellen.

Maar het meest indringende moederportret schetst ze waarschijnlijk nu pas, in haar zevende roman Actrice. Het levensverhaal van Katherine O’Dell, ooit en pijnlijk kortstondig een diva in de theaters van Londen en Dublin en de studio’s van Hollywood, waarna haar carrière vastliep en haar geest ontspoorde. Tot ze uiteindelijk, nadat ze een filmimpresario in een bepaald theatrale scène met een toneelpistool in zijn voet schoot, zelfs in een psychiatrische inrichting belandde.

Vertelster: haar dochter, romanschrijver Norah, die wanneer een pedante journalist van plan lijkt Katherine als een modieuze feministische heldin te gaan afschilderen, besluit zich te zetten ‘aan dat ene boek dat erom schreeuwde geschreven te worden’. Actrice is niet die biografie zelf, maar als het ware de neerslag van het associatieve proces van herinneren, onderzoeken en reconstrueren dat daaraan vooraf zou gaan. En aanvankelijk lijkt dat regelrecht af te stevenen op een literaire afrekening à la Mommie Dearest (1978), het vernietigende memoir dat Christina Crawford schreef over haar adoptiemoeder, filmster Joan Crawford.

Rode haarverf

Met kennelijk genoegen doet Norah uit de doeken hoe haar moeder, die furore maakte als ‘de meest Ierse actrice ter wereld’, feitelijk in 1929 in Londen werd geboren, uit een rondtrekkend Brits acteursgezin. (In haar artiestennaam Odell kwam pas na de Tweede Wereldoorlog op Broadway per abuis die apostrof terecht, waarna rode haarverf en een aangeleerd accent de rest deden.)

Ze geeft dodelijke samenvattingen van de drakerige Hollywoodfilms waarin Katherine bijvoorbeeld ‘de pittige Ierse non’ speelde ‘die zich afbeult in een veldhospitaal in Normandië’, om uiteraard verliefd te worden op een gevelde kapitein. En dat moederlief altijd, ook in huiselijke kring, leek op te treden c.q. ‘nep’ was, krijgt ruimschoots aandacht.

Laconiek vernietigend (en duivels geestig) klinkt de vertelstem, op dat soort momenten. Maar tegelijkertijd spreekt er ook vanaf het begin affectie en dochterliefde uit de beschrijvingen. Trots op haar moeders talent en eigenzinnigheid. Heimwee naar de tijd dat ze, toen Norah eenmaal studente was, hele avonden samen op de bank zaten. (‘Ze legde een kussen op haar schoot voor mijn hoofd en we rookten uit hetzelfde pakje.’) Terwijl ergernis sluipenderwijs plaatsmaakt voor begrip, zeker wanneer de rol van enkele van de mannen in Katherines verleden steeds duidelijker wordt.

Morsig machismo

Het meest verwoestend was waarschijnlijk die van Norahs eigen vader, die ze nooit heeft gekend en volgens haar moeder geen naam verdient, om redenen waarop slechts wordt gezinspeeld. Maar door de jaren heen waren er talloze theater- en filmtypes die haar schaamteloos ge- en misbruikten. Of, pakweg, die universitair docent Niall ‘de Lul’ Duggan, een wandelende kluwen van pretentieuze prietpraat en morsig machismo, die er niettemin in slaagde zowel moeder als dochter te verleiden.

Een domme vergissing (met een subtiel MeToo-randje), weet de laatste achteraf. Een verhelderende zeldzaamheid, in haar geval. Want zelf blijkt Norah wél een stabiele levenspartner te hebben gevonden. Een relatie die ze tussen de moederbedrijven door fraai ingetogen, warm en onsentimenteel schetst. Van de eerste opwinding een gelukkig (seks)leven te hebben gevonden en de kleine ergernissen die na jaren samen akelig kunnen gaan schuren tot de warme geborgenheid die ze bij elkaar vonden.

Oprecht en ongekunsteld, maar, zou je kunnen zeggen, ook veilig-op-het-saaie-af, vergeleken met de woeste baren van Katherines levenswandel.

Het is één van de interessante contrasten die Actrice uiteindelijk tot zo’n boeiend en gelaagd dubbelportret maken. De verhalen van moeder en dochter, totaal verschillend én onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Vertaald door Maaike Bijnsdorp en Lucie Schaap, De Bezige Bij, €22,99, 315 blz.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden