Plus

Actrice Lineke Rijxman: 'Ik word zenuwachtig van mensen die niet verknipt zijn'

Lineke Rijxman (59) staat met Kunsthart en De Freudjes (geen familie) in het theater als regisseur en acteur tegelijk. Die combinatie ligt haar, maar is niet altijd prettig voor medespelers. "Sommige acteurs ervaren een machtsverhouding die niet klopt."

Lineke Rijxman Beeld Annaleen Louwes

Lineke Rijxman (1957) bestelt een groene thee in Café Amsterdam. Uit een ziplock-zakje haalt ze een plastic pipetje waarin een vloeistof zit die ze in haar ogen druppelt. Het is te begrijpen dat die nog een beetje moe zijn: het is zaterdagochtend en de avond ­ervoor speelde ze met Ariane Schluter en ­Karina Smulders in Theater Bellevue De Freudjes (geen familie). Ze heeft de voorstelling ook geregisseerd.

Hetzelfde geldt voor Kunsthart, een stuk dat piepklein begon op het achtertoneel van Bellevue, als bijna-monoloog rond de vraag: Stel dat Mark Rutte van kunst zou houden. Inmiddels bestaat Kunsthart uit drie delen: een gesprek tussen een mevrouw van de Fietsersbond en Wim Pijbes, directeur van het Rijksmuseum; een gesprek tussen de vrouw van Armin van Buuren, de chef-dirigent van het Concertgebouworkest en de voorzitter van de Oranjevereniging; en, als laatste, Mark Rutte met zijn fictieve liefde voor kunst, bijgestaan door een sidekick.

Rijxman is niet alleen de regisseur maar speelt daarnaast de vrouwelijke rollen in het stuk (overgenomen van actrice Hanna van Lunteren, die een baby kreeg). Op 27 mei spelen zij, Sieger Sloot en Guy Clemens de voorstelling voor het laatst, in Carré. "Een mooi uitroepteken," zegt Rijxman.

Familieverhoudingen
Maar vanavond eerst weer De Freudjes (geen familie), een verhaal over drie zussen die samenkomen in het huis van de oudste, Mathilde (gespeeld door Rijxman), omdat hun moeder daar in bed ligt - ziek, misschien wel stervende. Mathilde zorgt al lang voor haar, alleen, en wil wat meer betrokkenheid van de andere twee. Dat gaat niet zo makkelijk.

Karakters en familieverhoudingen staan danig in de weg, zo ontdek je als toeschouwer in een voorstelling die even geestig als schrijnend is. "Die pijnlijke laag wilden we er graag in hebben." (Met we bedoelt ze zichzelf en Joan Nederlof, schrijver van het stuk en net als Rijxman verbonden aan gezelschap Mugmetdegoudentand.)

Regie en spel tegelijk, hoe werkt dat? Hoe kun je kijken of het goed gaat terwijl je er zelf middenin staat?
"Mathilde, het karakter dat ik speel, is geregeld van het toneel af of staat iets onduidelijks te doen in de keuken. Dat waren momenten waarop ik tijdens de repetities naar voren kon om te kijken. En het is wel iets wat ik kan: op de scène staan en tegelijkertijd checken wat er gebeurt. Het is alleen niet altijd makkelijk voor je medespelers. Sommige acteurs hebben er geen problemen mee, andere ervaren een machtsverhouding die niet klopt. Daar kan ik me wel iets bij voorstellen."

"Je maakt een voorstelling natuurlijk ook altijd met elkaar. Ik kan heel goed regisseren en spelen tegelijk als alle betrokkenen het eens zijn met de afspraken en dat die ook werken. Maar ik heb wel bedacht dat ik het voorlopig niet meer ga doen, na deze keer. Het is erg veel en zwaar om samen te doen."

Vindt u het na al die jaren nog leuk, ­acteur zijn?
"Ja. Ik had het een tijd niet gedaan, maar ik heb nu veel speelplezier met de Freudzusjes Ariane en Karina."

Vanwaar de lange onderbreking?
"Ik wilde even niet. Eerst heb ik vrij genomen en daarna ben ik vooral gaan regisseren. Het is bevredigend om langs de zijlijn te staan en te kijken naar wat er gebeurt met een stuk; wat er anders kan, beter kan, waar het naartoe moet. Op afstand en tegelijkertijd helemaal betrokken, daar zit iets heel prettigs in."

En je hoeft het stuk niet vijfentachtig keer te spelen nadat de regie klaar is.
"Dat kan een voordeel zijn, maar als je een voorstelling graag speelt, zijn er altijd weer momenten aan te wijzen waarin je denkt: O, dat kan ook zo. Of: Hé, dit wist ik nog niet van het karakter. Dat is ontzettend leuk aan een goede rol in een goed stuk."

Heeft u zin om vanavond te spelen?
"Zin hebben is bij mij niet de juiste omschrijving. Ik zet gewoon de knop om. Tenzij het een echt slechte voorstelling is, gebeurt dat vanzelf als ik het toneel opga. Dan vraag ik me ook niet af of ik zin heb, dan ben ik er."

En dat voelt u nu nog niet?
"Nee, ben je mal. Voorbereiding is straks wel belangrijk natuurlijk. Opmaken, verkleden, praten met de andere acteurs, maar dat zou ik meer omschrijven als langzaam de voorstelling in blenden. Het gevoel dat ik er ben, begint pas als ik opga, dan weet ik in welke structuur ik stap en ontvouwt het zich."

Hoe zijn de reacties op De Freudjes?
"De recensies lopen uiteen van teleurstellend naar fantastisch. De reacties van het ­publiek zijn over het algemeen leuk en bijzonder. Er komen veel mensen naar ons toe die graag iets willen vertellen over hun eigen familiestructuren. We krijgen alle drie regelmatig e-mailtjes van onbekenden, soms pas dagen later. Kennelijk blijft er vaak toch iets hangen."

Beeld Annaleen Louwes

Dat geloof ik graag. Familie is nu eenmaal iets ingewikkelds. Vindt u niet?
"Ja, heel. En veel mensen herkennen iets van hun dierbaren, of van zichzelf, omdat in De Freudjes drie bekende overlevingsmechanismen onder het vergrootglas liggen. Een: als ik niet keihard werk, wordt er niet van mij gehouden. Twee: als ik niet voortdurend aan het zorgen ben, wordt er niet van mij gehouden. En drie: als ik niet permanent drama maak in mijn leven, wordt er niet van mij gehouden."

"Het is trouwens wel grappig om te merken dat mensen het niet moeilijk vinden om te zeggen dat ze ook zo'n harde werker zijn of dat ze ook zo veel zorgen voor anderen, maar toegeven dat drama maken hen niet vreemd is, is een stuk lastiger."

Terwijl dat minstens zo veel voorkomt.
"Tuurlijk. Maar ik denk dat het moeilijker is om dat toe te geven want dan moet je over dat gedrag gaan nadenken. Dat is eng. Het drama voelt natuurlijk heel reëel, net als het harde werken en het zorgen reëel voelen."

Dat gevoel van onafwendbaarheid heb je nodig om je overlevingsmechanisme in stand te houden.
"Ja, en jij bent de enige met de juiste visie dus je bent ook nog eens het slachtoffer van de botheid en de domheid van anderen die niet zien hoe groot het drama is voor jou."

U bent ook een van drie zussen. En ook de middelste. Net als de dramakoningin in De Freudjes.
"Nou, ik geloof niet dat we bij de rolverdeling vonden dat de middelste zus per se die van het drama moest zijn, hoor. Ik vraag me af of je überhaupt platitudes kunt loslaten op de volgorde van broers en zussen. Het wordt wel vaak gezegd natuurlijk. De oudste de verantwoordelijkste, de jongste het meest vrij want die heeft gekeken naar wat de oudste twee aan plek hebben ingenomen. En de middelste is de schipperaar of het kind dat altijd het idee heeft te worden achtergesteld."

Wat voor middelste kind was u?
"Als jong kind zat ik erg in mijn eigen ­wereld: toneel, fantasieën, dromen, ballet, verhaaltjes schrijven. Later werd ik, los van het feit dat we elkaar bij periodes totaal de tent uitvochten, ook wel de hoeder van het gezin. Ik probeerde iedereen te beschermen en wilde graag dat het goed ging."

Had de vroege dood van uw moeder, op uw twintigste, er ook mee te maken dat u die rol op zich nam?
"Nee, ik nam de rol van opletter en beschermer al ver daarvoor op me. Het was juist nodig toen zij nog samenwoonde met mijn vader. Hij was een vreselijke aanwezigheid in ons gezin en zij kon het niet alleen aan."

Mathilde is ook de hoeder van het gezin en kan dat eigenlijk niet meer aan. Raakt het stuk daarmee ook aan het hedendaagse probleem van mantelzorgers die in de knel zitten?
"Ja, dat thema zit erin verweven. De situatie tussen de drie zusjes ontploft doordat ze als gezinsleden zo onder druk komen te staan door de toenemende zorg voor moeder. Het is iets wat steeds meer voorkomt, denk ik, door het langer thuis wonen van ouderen, toenemende levensverwachting, ontwikkelingen in de medische zorg. Het is een groot verborgen leed. Pas als je je er echt in verdiept, besef je hoe ontwrichtend het kan zijn."

Zorgt u nu voor iemand?
"Voor iemand die ziek is?"

Ja, of oud, of eenzaam, of anderszins hulpbehoevend.
"Nee. Het is zo'n zoem in mijn hoofd: ­'eigenlijk moet ik...' In een hospice werken, eenzame mensen in de buurt opzoeken, de hele wereld redden. Het heeft nog niet geresulteerd in daden; ik heb de wereld nog niet gered. Maar ik draag wel zorg voor mijn familie, mijn petekinderen en mijn vrienden en vriendinnen. Gelukkig. Ik zou het ongelooflijk karig en oninteressant vinden om alleen mezelf als maat der dingen te hebben de hele dag. Verschrikkelijk."

Jeugdfoto Beeld -

In een gesprek met VPRO-radio onlangs zei u dat Mathilde 'overzenuwd' is. Ziet u dat terug buiten het theater?
"Ja, daar gaat het stuk wat mij betreft ook over. Ik vind de Nederlandse samenleving ontzettend overzenuwd. Veel mensen kijken de hele tijd naar zichzelf en het leven om hen heen vanuit de gedachte dat het allemaal zo moeilijk en zwaar is. Natuurlijk kan dat het daadwerkelijk zijn, maar ik denk niet dat er in al die gevallen permanent iets aan de hand is. Snap je? Sommige mensen leven alsof dat wel zo is. Ik kan dat ook hebben trouwens, met momenten. Bijna iedereen wel, denk ik. De angst dat er altijd iets misgaat. Spanning. Heb jij dat niet?"

Zeker. Ik heb er weinig vertrouwen in dat het lang goed kan gaan in mijn leven. ­Eigenlijk zit ik permanent te wachten op kanker of ALS.
"Doe maar niet."

Daar heeft u geen last van?
"Ik heb het in een andere vorm."

Kunt u neerslachtig zijn?
"Ja, ik kan hard om mezelf lachen en ­redelijk vrolijk blijven in wat moeizamere ­periodes, maar de nachtkant is mij niet vreemd. Als het een beetje in evenwicht blijft, kan ik er goed mee omgaan, al kieper ik soms hard om."

Psychoanalyticus Iki Freud zei eens tegen me: 'Wij mensen zijn niet ideaal geconstrueerd. Onze grote herseninhoud maakt dat we te vroeg ter wereld komen. Waarna we nog twintig jaar gekweekt moeten worden in een vijver die in elk geval altijd een beetje vervuild is. Er worden altijd ­accenten gelegd waar we later last van hebben.' Met andere woorden: iedereen is verknipt.
"Ja, en dat is helemaal niet zo erg. Een beetje verknipt is fijn. Ik word zenuwachtig van mensen die dat niet zijn. Eigenlijk ken ik ze ook niet. Het is misschien onvermijdelijk dat mensen vanaf heel jong op één bepaalde manier naar het leven kijken. Die onvermijdelijkheid hangt samen met het gezin waar je uitkomt, de omstandigheden waaronder je opgroeit, hoe je leven verloopt. Ik wilde deze voorstelling ook maken omdat ik dacht dat het misschien een inkijk zou kunnen geven in wat de consequenties zijn van dat gedrag."

Gelooft u dat therapie de blik verbreedt?
"Ja, dat kan zeker, hoewel ik ook vrij veel mensen ken die al jaren in therapie zijn, echt al jaren, en van wie ik me afvraag wat ze daar eigenlijk doen. Een structurele verandering teweegbrengen is ook moeilijk, lijkt me. Als ik voor mezelf spreek, heeft therapie sommige dingen wel helderder gemaakt, maar om nou te zeggen dat het traject van mijn leven er rigoureus door is verschoven, nee, helemaal niet. Ik denk regelmatig: kijk, ik doe het weer. En dan doe ik het daarna nog een keer en dan zie ik weer dat ik het doe. Maar goed, het zien is ook al wat."

Wat is 'het' dan in uw geval?
"Denkpatronen vooral."

Over uzelf of over anderen?
"Over mezelf. Maar als je het over jezelf hebt, heb je het over anderen. Daar gaat dit stuk ook over."

Bedoelt u dan: zo veel verschillen we niet, of: we zijn alleen maar iemand omdat er anderen zijn?
"Ik bedoel eigenlijk dat als je zelf.... (lange stilte). Kijk, als je permanent razend bent, wat ik niet ben, maar ik geef even een voorbeeld." Ze lacht.

Tuurlijk.
"Als je dus permanent razend bent - waarbij ik me voorstel dat het continu gaat over jou als slachtoffer van situaties en over hoe belachelijk andere mensen zijn - is dat weliswaar je eigen denkpatroon, maar het kleurt onherroepelijk hoe je naar de buitenwereld kijkt en hoe je met anderen omgaat. Dat maakt weer dat mensen op een bepaalde manier op jou reageren, wat wellicht weer een bevestiging is van waarom je zo razend bent. Zo zijn er een heleboel denkpatronen, aannames en geïnternaliseerde stemmetjes die ons bepalen."

Het valt niet mee, leven.
"Nee. Godzijdank is er humor. Dat scheelt alles. Hoe meer je kunt lachen, juist om dat soort dingen, hoe beter. Dan is het ook nog inzetbaar."

Kunt u dat ook opbrengen als u alleen bent?
"Jawel. Dat heb ik wel gemerkt toen ik in 2014 in mijn eentje door Australië en Nieuw-Zeeland reisde, ruim twee maanden."

Was er een aanleiding om dat te doen?
"Ik was overwerkt, oververmoeid. Ik had grote behoefte om alleen te zijn, en ver weg."

Trok u rond met een rugzak?
"Nee, met een koffer. En een auto."

En kwam u dan soms uren achter elkaar niemand tegen?
"Ja, uren. Natuurlijk was ik ook wel in steden, maar het grootste deel van de reis was behoorlijk off the beaten track, waar ik weinig mensen tegenkwam."

Vond u dat niet eng?
"Nee, ik ben maar één keer bang ­geweest."

Wat gebeurde er?
"Ik was ergens fout gereden. In de middle of nowhere kwam ik bij een brug waar ik niet overheen durfde want hij was van hout en zag er niet zo stevig uit. Ik stopte om na te denken wat ik zou doen en toen stond er out of the blue een jongen naast mijn raam. Krijtwit, met donkere kringen onder zijn ogen en vieze kleren aan. Hij wees en zei dat ik de brug over moest. Ik deed dat en kwam al snel bij een doodlopende weg met aan het eind een groot huis achter een hek. Dat voelde niet goed. Ik keerde om en reed terug naar de brug, maar die was ineens afgesloten met een ijzeren hek. Ik kon niet anders dan uitstappen. Met oerkracht heb ik dat hek weggesleept. De jongen zag ik niet meer."

"Het was heel spooky. Ik dacht dat hij de dood was die me kwam halen. Eenmaal de brug over zou ik niet meer terug kunnen. En ik kon alleen blijven bestaan door met waanzinnige inspanning obstakels in mijn leven weg te slepen. Het was even alsof ik in een parallelle wereld terecht was gekomen."

Op zijn minst spooky, ja.
"Maar verder ging het echt ontzettend goed daar. Ja, niet dat ik alleen maar op de vleugels van bliss vloog, want je bent alleen, lang alleen, dus je gaat door allerlei fases heen, tien keer per dag. Himmelhoch jauchzend, zum Tode betrübt. Snap je? Dat gebeurt ook, het ene moment zeggen: ik ben woordeloos in het moment, wat ben ik gelukkig en een minuut later denken: nou ja, ik kan net zo goed dood zijn."

Kwam het door het alleen zijn dat u overliep van zulke uiteenlopende emoties?
"Volgens mij was het niet het letterlijke alleen zijn dat die gevoelens opriep."

Misschien had u ineens de beschikking over een gigantisch relativeringsvermogen.
"Ja, ik weet niet of dat het is. Ik ken die extreme bewegingen in mezelf altijd wel. Maar goed, het was in elk geval bevrijdend."

Hoe kwam u terug?
"Meteen na terugkomst was ik rustig."

En na een week..
"Een week?! Een dag later sta je alweer in vuur en vlam over dingen waarvan je zegt: Hoezo? Wat maakt het uit? Het moet toch geweldig zijn om dingen mee te maken op zo'n reis die leiden tot loutering, structurele verandering en grote inzichten. Maar ik ben geen vrouw die op zo'n 'Grote Reis' al haar opgespaarde schaamte en verdriet verliest en zich eindelijk vrij voelt. Ik peuter mondjesmaat aan oud zeer en versleten gedrag en probeer interesse te houden in hoe ik beweeg. Ik probeer hoe dan ook te bewegen."


Kunsthart: 27 mei in Carré
De Freudjes (geen familie): in Bellevue op 23, 24 en 25 augustus


Beeld Annaleen Louwes

CV

Lineke Rijxman
14 april 1957, Bussum

1978-1982 Toneelschool ­Amsterdam

1991-2004 Toneelgroep ­Amsterdam

2006 Quality Time, eerste voorstelling bij Mugmetdegoudentand. (Voor deze rol won ze de de VSCD Toneelprijs de Colombina)

2008 Inside Out (spel) en Sexappeal (regie)

2009 Toetreding tot het artistieke team van De Mug. Ontving een Theo d'Or voor haar rol in Hannah en ­Martin.

2010 Verlichtinglight (regie en deels spel)

2011 Solovoorstelling Wat is het nu

2015-2016 Kunsthart en De Freudjes (geen familie)

Rijxman woont in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden