Plus Achtergrond

58 versies van John Cages beroemde stiltestuk 4’33”: een grap?

Om de tijdsduur van het stuk te bepalen, werkte John Cage met een zelfgemaakt deck tarotkaarten. Beeld Frans Schellekens/Redferns

In 1953 componeerde John Cage een stuk dat de muziekwereld op zijn kop zette. In 4’33’’ speelt de musicus helemaal niets. Op vijf vinylplaten staan straks 58 versies van het beroemde stiltestuk.

Op 4 oktober verschijnt bij het alternatieve Londense platenlabel Mute een doos met daarin vijf vinylplaten. Titel: Stumm433. Op die platen staan 58 versies van John Cages beroemde stiltestuk 4’33”, uitgevoerd door Ben Frost, Depeche Mode, Goldfrapp, Einstürzende Neubauten, Lee Ranaldo, New Order, Michael Gira, A Certain Ratio, Mark Stewart, Moby, Yann Tiersen, Looper en 46 andere bands en artiesten uit de Mutestal. Een gegarandeerd collector’s item, dat nu al te bestellen is.

Is dit een grap, zoals ook ooit de elpee The wit & wisdom of Ronald Reagan, uitgebracht op Magic Records (met op beide kanten louter stilte) een grap was?

Nee, het is geen grap. Mute verdeelt de even­tuele winst onder twee goede doelen (de British Tinnitus Association en Music Minds Matter, een hulplijn voor musici met geestelijke problemen). En voor John Cage (1912-1992) was het ook geen grap toen hij het stuk in 1953 componeerde, al zag hij natuurlijk wel degelijk dat er een humoristische kant aan zat.

Jukebox

Cages idee een stuk te schrijven waarin de stilte wordt gecelebreerd, stamt al uit 1948. In Confessions of a composer vertelde hij dat hij toen al de wens had een stuk met ononderbroken stilte te schrijven, dat hij wilde verkopen aan de Muzak Company. Het zou vier en een halve minuut lang worden, omdat dat destijds de standaardlengte was van ingeblikte muziek. De titel moest Silent Prayer worden. De Muzak Company had alleen geen belangstelling en het idee verdween in een la.

Misschien was de gedachte van zo’n stiltestuk wel ontstaan uit een zaadje dat de componist Henry Cowell in de jaren dertig al had geplant. In die periode traden Cowell en Cage regelmatig samen op. Ze reden op saaie Amerikaanse highways en stopten dan wel eens bij een wegrestaurant voor een kopje koffie. Toen daar voor de zoveelste keer een jukebox herrie stond uit te braken, zou Cowell hebben gezegd: “Zou het niet heerlijk zijn als je er een muntje in gooide en er dan een paar minuten volslagen stilte zou zijn?”

‬(Vele jaren later vroeg de weduwe Cowell aan Cage of dáár wellicht het idee voor 4’33” was ontstaan. Antwoord van Cage: “I’m not cultivating my memory.”)‬

Fast forward naar 1952. Dat jaar bezocht Cage de zomercursus aan het Black Mountain College in North Carolina, waar ze toen een curriculum op het gebied van de kunsten hadden dat in Amerika op de troepen vooruitliep. Daar zag hij schilderijen van Robert Rauschenberg hangen, White Paintings en Black Paintings, zeven panelen. Hij besefte dat de muziek op dat moment ver achterliep bij de beeldende kunst en vond dat daar iets aan moest gebeuren.

Muzikale wetten

Er moest een radicale stap worden gezet. Die schilderijen van Rauschenberg waren monochrome vlakken, wit en zwart. Cage viel iets op: de doeken reflecteerden gebeurtenissen in de werkelijkheid, als een spiegel. Als je erop lette, zag je mensen langs ­lopen, of jezelf, of licht­veranderingen. Het ­leven werd zo tot kunst verheven. Dat was ook zoals Rauschenberg het had bedoeld.

Dat idee was niet nieuw. De Franse kunstenaar Marcel Duchamp had vanaf 1917 met zijn readymades al elementen uit het dagelijks leven tot kunst gemaakt en daarmee begrippen als figuratie en expressie ter discussie gesteld.

Hoe dan ook, de schilderijen van Rauschenberg gaven Cage de beslissende impuls voor zijn beroemdste en radicaalste werk. Hij vond het zelf ook zijn belangrijkste werk. Hij noemde het The Silent Piece. Officiële titel: 4’33”, naar de tijdsduur van het werk.

Net als bij Rauschenbergs schilderijen geeft in 4’33” de omgeving invulling aan de compositie. De musicus speelt niets, maar dat betekent niet dat er ook niets te horen is. Daarmee komen we bij de essentie van het stuk. Voor Cage was elk geluid even belangrijk; hij vond het onzin alleen díe geluiden muziek te noemen die aan door de mens bepaalde muzikale wetten gehoorzamen.

Daar komt bij dat Cage aan den lijve ondervond dat op aarde altijd en overal geluiden zijn. Dat stilte op aarde niet bestaat. In een geluiddichte ruimte op Harvard hoorde hij zijn bloed ruisen (en een piep; misschien had hij tinnitus). En vervolgens kwam hij tot een herdefiniëring van stilte: stilte is non-intentional sound.

In 4’33” werkte hij die gedachte uit. Het stuk bestaat uit drie delen, te spelen door elk willekeurig instrument, dat vervolgens níet wordt bespeeld (in de partituur staat bij elk deel slechts één woord: TACET – zwijgt), waardoor er ruimte ontstaat voor onbedoelde geluiden.

Tarotkaarten

Om de tijdsduur van het stuk te bepalen, werkte Cage met een zelfgemaakt deck tarotkaarten. Op elk van die kaarten stond een tijdsduur. Zo kwam hij uit op 30” + 2’23” + 1’40” = 4’33”. Elk deel was ook weer een optelling van veel kortere tijdsduren, die hij in andere werken bepalend liet zijn voor de ritmische structuur van zijn composities. Technisch gezien is 4’33” dus een ‘lege’ ritmische structuur.

De première van 4’33” vond plaats op 29 augustus 1952 in de Maverick Concert Hall in Woodstock, New York, als onderdeel van een ­pianorecital van pianoreus David Tudor. Op het programma stonden werken van Cage, Chris­tian Wolff, Earle Brown en Morton Feldman, maar ook de Eerste pianosonate van Pierre ­Boulez en als afsluiter The Banshee van Henry ­Cowell.

Omslag van de partituur van 4’33’’. Beeld Edition Peters

De Maverick Concert Hall lag aan de rand van de bossen en bij het eerste deel was het geruis van de bomen te horen, in deel twee het getik van regendruppels en in deel drie vooral het gemompel van een perplex publiek. Cage vond de uitvoering zeer geslaagd, hoewel iemand in het publiek na afloop dreigende taal had uitgeslagen: “Good people of Woodstock, let’s drive these people out of town!”

Die man had dus niet helemaal begrepen dat 4’33” een uitnodiging is bewuster te luisteren. Het stuk kan zorgen voor een diepe, intense luisterervaring. Goedbeschouwd heb je daar helemaal geen concertsituatie voor nodig. Je hoeft er alleen maar een beetje aandachtig voor te zijn. Door zo’n stuk kun je dan ervaren dat de wereld om je heen mooi is, vol met verrassende klanken. En als we allemaal net zo bewust van de schoonheid om ons heen en de breekbaarheid daarvan in het leven zouden staan als John Cage, zou dat leven er misschien een heel stuk op vooruitgaan.

Daarom mag je 4’33” het belangrijkste stuk noemen dat ooit is geschreven.

Stumm433: 58 cover versions of John Cage’s ­composition, 4’33” (Mute, 5 vinylplaten) £ 220. ­Verschijnt op 4 oktober, maar nu al te bestellen via mute.com/stumm-433.

Restaurant 4’33

Sinds Reinbert de Leeuw 4’33” live in De wereld draait door ten gehore bracht, gezeten aan de piano, waarop hij gedurende vier minuten en 33 seconden níets speelde, is het stuk bij een groot publiek bekend. In Amsterdam is er zelfs een grand café naar vernoemd, al blijft het curieus en irritant dat ze de naam niet correct hebben over­genomen. De tent heet 4’33, dus zonder de secondenaanduiding. Dat is des te pijnlijker omdat het grand café onderdeel is van het Muziek­gebouw, ooit neergezet als huis voor de moderne muziek. 4’33” verdient die spelfout niet. En al helemaal niet in het besef dat het hét stuk van de twintigste eeuw is; misschien zelfs van alle eeuwen.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden