PlusAchtergrond

50 jaar Broken Circle/Spiral Hill bij Emmen: landart van Robert Smithson tijdelijk opengesteld

Broken Circle/Spiral Hill in de buurt van Emmen is de enige landart van de vroeg gestorven Robert Smithson buiten de VS. Ter ere van de vijftigste verjaardag van het werk wordt het tijdelijk open­gesteld voor publiek.

Luchtfoto van het landart­werk Broken Circle/Spiral Hill van Robert Smithson bij Emmen. Beeld Land Art Contemporary/Holt/Smithson Foundation, Licensed by VAGA at ARS
Luchtfoto van het landart­werk Broken Circle/Spiral Hill van Robert Smithson bij Emmen.Beeld Land Art Contemporary/Holt/Smithson Foundation, Licensed by VAGA at ARS

In de jaren dat Robert Smithson zijn landart maakte, van 1970 tot 1973, had niemand nog gehoord van het antropoceen. Het schijnt dat Sovjetwetenschappers de term toen al te gebruikten, maar dat was achter het IJzeren Gordijn en drong niet door tot de rest van de wereld. Pas sinds de eeuwwisseling wordt antropoceen veelvuldig gebruikt als naam voor het huidige geologische tijdperk, het eerste tijdperk waarin menselijke activiteit van bepalende invloed is op het voorkomen van de aarde, het ecosysteem en het klimaat.

In retrospect kunnen we stellen dat Smithson antropoceenkunst maakte nog voordat we die als zodanig konden duiden. Zijn monumentale bouwsels van aarde en steen voelen verwant aan mijnbouwkraters die op luchtfoto’s ogen als landschappelijk littekenweefsel. Hij wilde met zijn werk bewustzijn kweken voor onze relatie met de aarde en ons wijzen op de potentieel blijvende schade van roofbouw. Dat deed hij nog voordat de Club van Rome de noodklok luidde over milieuvernietiging en decennia voordat de eerste klimaatakkoorden werden opgesteld. Zijn werk is nu relevanter dan ooit.

Smithsons bekendste werk is Spiral Jetty (1970) in Utah, een grote krul van aarde in een roodkleurig meer. Drie jaar later maakte hij Amarillo Ramp in Texas, een net niet gesloten cirkel die schuin oploopt. Tussen die twee projecten in realiseerde hij Broken Circle/Spiral Hill in de buurt van het Drentse Emmen. Het terrein is meestal niet voor publiek toegankelijk, maar ter ere van het vijftigjarige bestaan wordt het vanaf 31 juli acht weekenden lang opengesteld voor bezoek.

Emmen heeft het enige landart, ook wel aangeduid als earth works, van Smithson buiten de VS te danken aan de zesde editie van Sonsbeek. Dit evenement begon in 1949 als openluchtbeeldententoonstelling in Park Sonsbeek in Arnhem, maar onder leiding van Wim Beeren (1928-2000), die er tijdelijk zijn directoraat van het Stedelijk Museum voor opgaf, brak het met alle conventies. Sonsbeek buiten de perken, zoals die aflevering werd genoemd, richtte zich op nieuwe kunstvormen waarin ruimte en ruimtelijke relaties het leidende principe zijn. De werken werden verspreid over heel Nederland, van Schiermonnikoog tot Maastricht en van Zuid-Beveland tot Emmen dus.

Uit de ivoren toren

Een belangrijk contingent deelnemers bestond uit makers van landart. Deze kunstenaars keerden zich tegen de commercialisering van de kunst die toen net op gang kwam. Zij wilden geen werk maken dat in galeries of veilinghuizen verhandeld kon worden door speculanten. Zij wilden ook geen veredelde ambachtslieden meer zijn. Of zoals Smithson in zijn beroemde essay The Sedimentation of the Mind: Earth Projects stelt: ‘De producten van industrie en technologie begonnen kunstenaars aan te spreken en zij wilden voortaan werken als een lasser of laboratoriumtechneut.’

De kunst moest uit zijn ivoren toren komen en de wereld in. ‘Het gereedschap van de kunst heeft zicht te lang beperkt tot het atelier,’ schreef Smithson.

Maar ook de meeste kunst die voor de openbare ruimte werd gemaakt, beviel hem niet. Daar kwam hij achter toen hij eind jaren zestig als artistiek adviseur werkte voor een architectenbureau. ‘Het voelde verkeerd om beeldhouwkunst te beschouwen als iets wat je aan een gebouw toevoegt zodra dat gebouw klaar is.’

Smithson wilde de aarde zelf als sokkel gebruiken, of beter nog: als doek. Als kind was hij helemaal gek van geologie, zijn ouders hadden zelfs de kelder ontruimd om ruimte te maken voor zijn mineralencollectie. Op latere leeftijd ontstond een fascinatie voor industriële landschappen. De interessegebieden staan voor hem voor twee soorten tijdverloop: de trage van de natuur die door middel van erosie sporen trekt en de jachtige, menselijke die zorgt voor grote, schoksgewijze transformatie.

Complex als een filmproductie

Smithson doorkruiste half Amerika op zoek naar geschikte locaties voor zijn landart. Hij werkte tientallen voorstellen uit die bijna allemaal werden afgewezen. Landart maken is dan ook iets heel anders dan een sculptuur produceren en dat ergens neerplanten. Het is een operatie met de logistieke complexiteit van een filmproductie. De landeigenaar, vaak een mijnbouwbedrijf, moet toestemming geven en liefst ook hulp bieden in de vorm van bulldozers en trucks. Al dat verkeer moet zorgvuldig worden gedirigeerd om niet te veel onbedoelde sporen te maken. En dan wordt er vaak nog gewerkt bij hoge temperaturen en grote droogte.

In Emmen vond Smithson de firma De Boer bereid haar zandafgraving ter beschikking te stellen. Langs de oever van een azuurblauw meertje ontwierp Smithson een schiereiland in de vorm van een halve cirkel, met een gekromde arm daar weer omheen. Vanuit de lucht lijkt het nog het meest op een pacmanfiguurtje, maar je kunt er ook de plattegrond van een door mensen gemaakte haven in zien. De eenzame zwerfkei op het eilandje herinnert aan de oeroude processen die voor het bouwmateriaal hebben gezorgd, maar verwijzen ook naar de hunebedden waarvan er zo veel te vinden zijn in Drenthe.

Vlak naast de gebroken cirkel verrees een kegelvormige heuvel. Een pad cirkelt langs de flanken omhoog, vandaar de naam Spiral Hill. Als je het oploopt voel je je stap voor stap uitstijgen boven het landschap dat zich langzaam aan je ontvouwt. Bij ieder volbracht rondje sta je weer oog in oog met Broken Circle, maar telkens vanuit een net even anders perspectief.

Voor Smithson was een werk pas echt af als hij er een film over had gemaakt. Daar is hij in Emmen nooit aan toegekomen. De kunstenaar overleed in 1973 toen hij vanuit de lucht Amarillo Ramp probeerde vast te leggen en zijn vliegtuigje crashte. Hij was toen 35 jaar oud.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden