PlusAchtergrond

35 jaar De ondraaglijke lichtheid van het bestaan: nog altijd actueel

35 jaar geleden verscheen de Nederlandse vertaling van Milan Kundera’s iconische roman De ondraaglijke lichtheid van het bestaan. Het boek is nog altijd actueel.

Daniel Day-Lewis (Tomas) en Lena Olin (Sabina) in de verfilming van Kundera’s roman.

Geheime affaires, nachtmerries, allesverterende jaloezie: in zijn wereld­beroemde roman De ondraaglijke lichtheid van het ­bestaan vervlecht Milan Kundera de politieke situatie tijdens de Praagse Lente met het liefdesleven van zijn personages. Het boek betekende voor de uit Tsjecho-Slowakije gevluchte schrijver zijn definitieve internationale doorbraak. Dat was in 1984, een jaar later kwam de Nederlandse vertaling van Jana Beranová uit, deze maand precies 35 jaar geleden. Uitgeverij Ambo|Anthos geeft daarom het boek opnieuw uit, als moderne klassieker.

In het jaar dat De ondraaglijke lichtheid van het bestaan verscheen, zaten de communistische machthebbers in Tsjecho-Slowakije nog stevig in het zadel. De spanningen van de Koude Oorlog waren weer opgelaaid. Tegen het rumoerige decor van de Russische inval in Praag in 1968 volgen we de onderling verbonden (liefdes)levens van twee mannen en twee vrouwen.

Tomas is een charismatische, rokkenjagende chirurg die uit de gratie valt bij het regime en uit zijn ambt wordt gezet; Tereza is zijn grote liefde, die steeds geconfronteerd wordt met Tomas’ vreemdgaan en daar afgrijselijke nachtmerries en aanvallen van jaloezie van krijgt. Kunstenares Sabina is de favoriete minnares van Tomas, een vrijgevochten vrouw die zich niet wil binden. Als academicus Franz verliefd op haar wordt en zijn vrouw voor haar verlaat, verraadt zij hem door zonder waarschuwing uit zijn leven te verdwijnen. De beslommeringen van Kundera’s personages toonden lezers over de hele wereld dat de innerlijke levens van burgers achter het IJzeren Gordijn niet wezenlijk verschilden van die van henzelf.

Ballingschap

Kundera was lid van de Communistische Partij, tot hij daar in 1970 definitief uit werd verbannen. Een jaar eerder was hij zijn baan kwijt­geraakt en geen uitgeverij gaf zijn boeken nog uit. Hij had wel een boekcontract bij het Franse uitgeefhuis Gallimard en was zo van een Frans leespubliek verzekerd. Toen hij in Rennes een positie aan de universiteit kreeg aangeboden, vestigde hij zich met zijn vrouw in Frankrijk.

Vanuit zijn ballingschap kon Kundera alle ­facetten van het leven onder het communistische juk laten zien. Volgens vertaler Martin de Haan, Kundera-kenner bij uitstek, werd De ­ondraaglijke lichtheid van het bestaan aanvankelijk vooral gelezen als een politiek document over de inval van de Russen in Tsjecho-Slowakije. Men las het als kritiek op het communisme, maar voor Kundera was het vooral een studie van de menselijke situatie. De levens van de personages worden niet wezenlijk door de politieke situatie bepaald. Voor Kundera vormt de politiek toch vooral de achtergrond waartegen de ­levens van zijn protagonisten zich afspelen.

De Haan: “Hiermee ging Kundera recht tegen George Orwell in, die met zijn boek 1984 stelde dat in een totalitaire wereld alles zou draaien om dat totalitaire, en er geen bewegingsvrijheid meer zou zijn voor het individu. Kundera laat juist zien dat het totalitaire nooit alles kan overheersen, dat de mensen hun individuele levens ondanks alles gewoon verder ­leven.”

Pleitbezorger van de roman

Kundera ziet het als de ultieme taak van de ­romancier om het individuele menselijke ­bestaan te doorgronden. De roman is volgens hem een onmisbare kunstvorm, omdat die ons van kennis over het concrete leven voorziet – en daarin verschilt van bijvoorbeeld de wetenschap. De roman is volgens Kundera de enige vorm waarin de existentiële binnenwereld van de mens in al haar complexiteit kan worden onderzocht: het zijn uiteindelijk onze dromen, nachtmerries, liefdes, angsten en verlangens die betekenis geven aan het leven. ‘De roman beschrijft niet slechts gegevens maar ondervraagt, stelt er vragen over, ziet ze als raadsels. […] En dat is nu precies wat de taak van alle ­romanschrijvers is: voortdurend de voornaamste begrippen waarop ons bestaan gebaseerd is in twijfel te trekken,’ zei Kundera er ooit over in een gesprek met Ian McEwan.

Kitsch

In De ondraaglijke lichtheid van het bestaan zie je dat ook terug in Kundera’s omgang met zijn personages. Hoewel we slechts flarden van de levens van de personages meekrijgen, dringt Kundera heel diep tot hen door. Hij kijkt dwars door zijn personages heen. Tomas’ haast dwangmatige vreemdgaan bijvoorbeeld, is grond voor uitvoerige reflectie op diens beweegredenen: ‘Vrijen met een vrouw en slapen met een vrouw zijn twee niet alleen verschillende, maar ook haast tegenovergestelde hartstochten. Liefde openbaart zich niet door een verlangen om te vrijen (dat verlangen geldt een ontelbare hoeveelheid vrouwen), maar door een verlangen naar een gedeelde slaap (dit verlangen geldt één enkele vrouw).’

Toen zijn boek in 1988 werd verfilmd door ­Philip Kaufman, met Daniel Day Lewis en ­Juliette Binoche in de hoofdrol, werd het gepresenteerd als een rechtlijnig liefdesverhaal. Alle analyses, verklaringen en zoektochten van de verteller in het boek bleven achterwege. Voor twijfels en grijstinten was geen plaats. Volgens Kundera was deze verfilming de ultieme kitsch. De Haan: “Bij de première van de film zijn ­Kundera en zijn vrouw halverwege de vertoning opgestaan en weggelopen, dat was natuurlijk een enorm schandaal. Alle diepgang, alle complexiteit in de personages was volgens Kundera in de film tot kitsch gemaakt.”

Nog altijd relevant

Volgens De Haan is De ondraaglijke lichtheid van het bestaan nog altijd razend interessant. “Hoe verhouden wij ons nu tot de personages en hun keuzes? Wat zouden wij in hun positie doen? Met zijn speelse en provocerende vertellersstem dwingt Kundera ook de moderne lezer om steeds te onderhandelen met zichzelf en de verschillende stemmen in het boek. Zo gaat Kundera nog altijd de dialoog aan met de lezer.”

In Frankrijk geniet de intussen negentig­jarige Kundera een enorme status. Zijn werk is opgenomen in de prestigieuze Pleiadereeks, een mijlpaal voor iedere Franse auteur. “Kundera heeft een vaderrol gespeeld voor een hele generatie Franse schrijvers,” zegt De Haan. “Wanneer er in de Franse pers wordt gespeculeerd over wie de volgende winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur moet zijn, prijkt Kundera ­steevast bovenaan het lijstje.”

Kundera heeft de zwaarte van het leven in communistisch Praag aan de lezer over weten te brengen via de lichtzinnige seksuele avonturen, de jaloezie, de verlangens en de nachtmerries van zijn personages. En zo weeft Kundera zwaar en licht moeiteloos door elkaar: De ondraaglijke lichtheid van het bestaan is daardoor, ook 35 jaar na publicatie, nog altijd perfect in balans. 

Milan Kundera De Ondraag­lijke Lichtheid van het ­Bestaan. Vertaling Jana ­Beranová Ambo|Anthos €21,99, 368 blz.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden