PlusTentoonstellingsrecensie

18.000 Worlds in Eye is een kunstmatige steppe met astronauten, sjamanen en tijgers

Saodat Ismailova, Two Horizons, 2017 Tweekanaals HD video-installatie, 24 min., kleur, 4.1 surround
 Beeld Saodat Ismailova en Le Fresnoy
Saodat Ismailova, Two Horizons, 2017 Tweekanaals HD video-installatie, 24 min., kleur, 4.1 surroundBeeld Saodat Ismailova en Le Fresnoy

Saodat Ismailova vermengt de geschiedenis van Oezbekistan met feminisme, ecologie, filmhistorie, traditie, mythologie en technologische vooruitgang. Dat resulteert in een poëtisch weefsel waarbinnen je dromerig kunt dwalen.

Edo Dijksterhuis

We leven in een van de achttienduizend werelden waaruit het universum bestaat. Dat kreeg Saodat Ismailova als kind te horen van haar oma en ze ontleende er de titel voor haar Eyetentoonstelling aan. Het is een opmerkelijk getal, dat achttienduizend. Veel specifieker dan duizend of een miljoen. Niet zo groot dat het onvoorstelbaar is, maar je kunt zoveel werelden niet op je vingers natellen, laat staan er een voorstelling van maken, zonder dat ze in elkaar overlopen.

Dat geldt ook voor Ismailova’s tentoonstelling. Met films, foto’s en installaties opent de Oezbeekse winnaar van de Eye Art & Film Prize 2022 deuren naar biografieën, persoonlijke herinneringen, filmgeschiedenis, gearchiveerd nieuws en alternatieve staten van bewustzijn.

Veertig dagen zwijgen

Zuhkra, het eerste werk waar je bij binnenkomst tegenaan loopt, is typerend voor Ismailova’s stijl. Op het scherm zien we een jonge vrouw liggend op bed. Ze ondergaat het chilla-ritueel, waarbij iemand zich veertig dagen lang afzondert en niet spreekt. Als soundtrack voor deze mentale reiniging klinkt het wolvengehuil dat is opgenomen tijdens een exorcismesessie, het zachte stemgeluid van een vrouw, murmelend water en wind. Op het gele pleisterwerk achter het bed schemert een portret tevoorschijn en lost weer op. Achter het scherm, als een soort sokkel, ligt een berg textiel. Bij nadere bestudering blijken het geborduurde doeken, die Oezbeekse moeders vroeger aan hun dochters gaven om het geluk af te dwingen. Ze zijn zorgvuldig gedrapeerd in de vorm van Khazret Sultan, de hoogste berg van de Centraal-Aziatische republiek.

Veel in Ismailova’s werk is onuitgesproken en impliciet. Zonder toelichting zou je als westerse kijker de helft niet meekrijgen. Toch word je, ook zonder achtergrondinformatie, als vanzelf naar binnen gezogen. De cameravoering is vaak statisch en het ontbreekt aan actie of zelfs verhaallijn, maar je proeft de poëzie en de schoonheid van beeldcompositie en kleurcontrast is onweerstaanbaar.

Uitgestorven tijger

Als gesproken tekst een rol speelt, is die nooit feitelijk of toelichtend. In The Haunted spreekt de kunstenaar op fluistertoon de Toerantijger toe die eeuwenlang rondliep in Centraal-Azië en door de lokale bevolking als heilig dier werd beschouwd. Extreme close-ups tonen zijn gestreepte vacht als een op en neer golvend landschap. Ze worden afgewisseld met shots van de bergen en bossen die zijn habitat waren voordat hij uitstierf. De tijger leeft echter voort in de dromen van Oezbeken, waar hij optreedt als spirituele gids en boodschapper van de voorouders.

Die dromen werden vroeger mondeling doorgegeven maar dreigen nu, zoals veel oude kennis, te verdwijnen. Ismailova’s werk kan beschouwd worden als een vorm van conserveren. Maar er zit ook altijd een politieke ondertoon in, die nauw verbonden is met de geschiedenis van haar vaderland. Zo kwam de Toerantijger aan zijn einde nadat tsaristische troepen in de vroege 19de eeuw de islamitische kanaten en emiraten annexeerden en massaal de jacht openden op de grote kat. De overgang naar de Sovjetrepubliek een eeuw later vaagde nog meer weg, hoewel sporen nog zichtbaar zijn voor wie het kan en wil zien.

Gedwongen emancipatie

In Two Horizons laat Ismailova heden en verleden, moderniteit en traditie, vreemd en eigen met elkaar versmelten. Op het bovenste scherm glijdt de camera op ooghoogte door het landschap waar vanaf 1961 Russische ruimtevaartraketten werden gelanceerd. Op de droge vlakte in het halfduister staan koepels en lichtmasten die doen denken aan zowel moskeeën als observatoria. Op het onderste scherm zweeft de camera over de steppe en kijkt hij naar beneden. Alsof je door de ogen kijkt van een astronaut. Of van de sjamaan Qorqut die volgens de overlevering als eerste de dood versloeg door de zwaartekracht te overwinnen en daarmee vooruitliep op de Sovjetruimtevaart.

Ook in Her Right spelen Sovjetidealen en islamitische traditie een rol. De titel van de video is ontleend aan een film uit 1931 die onderdeel was van een propagandacampagne om vrouwen hun sluier te laten afdoen, een gedwongen vorm van emancipatie waardoor vrouwen door hun familie werden verstoten en zelfs vermoord. De film markeerde ook het begin van een bloeiperiode van de Oezbeekse cinema, waar Ismailova de beelden voor haar werk aan heeft ontleend. Sommige zijn geschoten door haar eigen vader, die werkzaam was als cameraman. Zelf verzamelt ze oude sluiers van paardenhaar, waarmee ze de schitterende installatie Chilltan #1 maakte.

Zo haakt ieder werk aan bij een ander, en verweeft Ismailova kleine met grote geschiedenissen. Het tentoonstellingsontwerp sluit hier perfect bij aan. Vloer en wanden zijn donker, en tussenwanden ontbreken waardoor je het gevoel krijgt over een grote, open vlakte te lopen. Op deze kunstmatige steppe sijpelt het geluid van de werken in elkaar over. Die zachtaardige vermenging benadrukt de gelaagdheid van Ismailova’s oeuvre zonder al die verschillende werelden op te dringen.

Saodat Ismailova: 18.000 Worlds. T/m 4 juni in Eye Filmmuseum

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden